کوټه (شال نیوز) : د بلوچستان اسمبلۍ د سردارۍ نظام د سمدستي ختمولو او په لیکنو او خبرو کې د سردار او نواب لقبونو پر کارولو د بندیز په اړه قرارداد نمټولی دی، خو پر دې موضوع په ایوان کې د اسمبلۍ د غړو ترمنځ توندې خبرې شوې دي.
بلخوا، د بلوچستان یو شمېر قومي مشرانو هم د سردارۍ او نوابۍ نظام د ختمولو له غوښتنې سره مخالفت کړی او ویلي یې دي چې یوازې د صوبايي اسمبلۍ په یوه قرارداد سره پېړۍ پېړۍ پخواني قبایلي دودونه نه شي ختمېدای.
د بلوچستان اسمبلۍ په غونډه کې د جماعت اسلامي د غړي مولانا هدایت الرحمن بلوچ له لوري د سردارۍ نظام د ختمولو قرارداد د اجنډا برخه و. په قرارداد کې غوښتنه شوې وه چې په بلوچستان کې دې سرداري نظام ختم او په لیکنو او خبرو کې دې د سردار او نواب لقبونو پر کارولو بندیز ولګول شي.
د غونډې پر مهال د بلوچستان اسمبلۍ سپیکر، کېپټن (ر) عبدالخالق اڅکزي، د قانوني او عدالتي اسنادو یادونه وکړه او ویې ویل چې په ۱۹۷۶ کال کې د سردارۍ نظام د ختمولو لپاره قانون جوړ شوی او د ده په وینا، دغه قانون یوازې پر بلوچستان نه، بلکې پر ټول پاکستان تطبیقېږي.
سپیکر زیاته کړه چې د دې موضوع په اړه د بلوچستان هایکورټ د پرېکړو په تړاو د وفاقي آئيني عدالت پرېکړه هم د مارچ پر شپږمه شوې وه. هغه د موجودو قانوني او عدالتي اسنادو په رڼا کې قرارداد نمټولی کړ. د دې پرېکړې د دقیقو قانوني جزیاتو او د اړوندې قضیې د بشپړ ریکارډ تصدیق ته اړتیا ده.
د قرارداد تر نمټلو وروسته مولانا هدایت الرحمن بلوچ د اعتراض پر ټکی د خبرو پر مهال وویل چې کله قرارداد د اسمبلۍ په اجنډا کې شامل و، نو باید پرې نور بحث هم شوی وای. هغه اعلان وکړ چې په قرارداد کې له اړینو بدلونونو وروسته به یې یو ځل بیا ایوان ته وړاندې کړي.
د قرارداد پر سر د کارروایۍ وروسته د جماعت اسلامي د اسمبلۍ غړي مولانا هدایت الرحمن بلوچ او د اپوزیشن مشر میر یونس عزیز زهري ترمنځ توندې خبرې وشوې.
میر یونس عزیز زهري وویل، کله چې سپیکر قرارداد نمټلی وي، نو بیا پرې د نورو خبرو اړتیا نه شته. په ځواب کې مولانا هدایت الرحمن پوښتنه وکړه چې د ده پر خبرو اپوزیشن ته ولې اعتراض دی. له دې وروسته د دواړو غړو ترمنځ طنزیه او سختې خبرې تبادله شوې.
په دې مهال د اسمبلۍ په ایوان کې د سردارۍ نظام، د هغه تاریخي حیثیت او په قبایلي ټولنه کې د هغه د رول په اړه بېلابېل نظرونه څرګند شول.
ځینو غړو د دې نظام د ختمولو او د قانون د یو شان عملي کېدو غوښتنه وکړه، خو نورو غړو د ټولو قبایلي مشرانو په اړه د یوه ډول نظر له څرګندولو سره مخالفت وکړ پارلماني سېکرټري آغا عمر احمدزي د بحث پر مهال وویل چې سرداري نظام له زرګونو کلونو راهیسې موجود دی او د یوه کس د عمل پر بنسټ د ټول نظام ناسم ګڼل مناسب نه دي.
د هغه په وینا، که کوم سردار یا د هغه اړوند کس په ظلم، ناانصافۍ یا ناقانونه فعالیتونو کې ښکېل وي، نو باید په ګوته او د قانون له مخې ورسره چلند وشي. خو د یوه کس د عمل له امله د ټولو سردارانو ملامتول سم نه دي.
پارلماني سېکرټري نوابزاده زرین خان مګسي هم وویل چې کله سپیکر قرارداد نمټلی وي، نو پر دې موضوع نور بحث نه دی پکار. د هغه په وینا، که کوم غړی غواړي دا موضوع بیا د اسمبلۍ مخې ته راوړي، نو کولای شي نوی یا له سره اصلاح شوی قرارداد وړاندې کړي.
سپیکر کېپټن (ر) عبدالخالق اڅکزي وویل چې قرارداد نمټل شوی، خو د مولانا هدایت الرحمن دریځ ته هم باید غوږ ونیول شي، ځکه هغه د سردارۍ نظام د ختمولو په اړه د مخکېني قانون د عملي کېدو غوښتنه کوي
بلخوا، د بلوچستان یو شمېر قومي مشرانو د سردارۍ او نوابۍ نظام د ختمولو له غوښتنې سره مخالفت کړی دی.
نواب محمد خان شاهواني، سردار کمال خان بنګلزۍ او نورو قومي مشرانو په کوټه کې په یوه ګډه خبري غونډه کې ویلي چې یوازې د صوبايي اسمبلۍ د قرارداد له لارې د سردارۍ او نوابۍ پېړۍ پېړۍ پخوانی نظام نه شي ختمېدای.
د قومي مشرانو په وینا، سرداري او نوابي دودونه د بلوچستان د قبایلي ټولنې د تاریخ او ټولنیز جوړښت برخه پاتې شوي دي او د دې نظام د راتلونکي په اړه هره پرېکړه باید د هغه تاریخي او ټولنیز اړخونه په پام کې نیولو سره وشي.
نواب محمد خان شاهواني وویل، که کوم سردار یا د هغه اړوند کس په ناقانونه فعالیتونو کې ښکېل وي، حکومت دې د قانون له مخې ورسره چلند وکړي، خو د یوه کس د غلطۍ یا ناقانونه عمل مسؤلیت دې پر ټول قبایلي نظام نه اچول کېږي.
هغه وویل چې د بلوچستان په بېلابېلو قبایلي سیمو کې د جرګو او سیمهییزو مشرانو په مرسته د خلکو شخړې هوارې شوې دي. د هغه په وینا، قبایلي مشران د ځینو سیمهییزو لانجو په حل کې مهم رول لري او د دې دود ټولنیز اهمیت باید له پامه ونه غورځول شي.
سردار کمال خان بنګلزۍ د خبري غونډې پر مهال وویل، که حکومت غواړي سرداري نظام ختم کړي، نو باید د دې پرېکړې قانوني او ټولنیز لاملونه روښانه کړي. هغه وویل چې خلکو ته پر وخت او په لږ لګښت انصاف برابرول د حکومت مسؤلیت دی. د هغه په وینا، حکومت باید د خلکو د بنسټیزو ستونزو حل، د امن او امان ښهوالي او د تعلیم او روغتیايي اسانتیاوو برابرولو ته پام وکړي.
قومي مشرانو وویل چې په بلوچستان کې د امن ټینګښت، د خلکو د ستونزو حل او د بنسټیزو اسانتیاوو برابرولو لپاره اغېزمن حکومتي اقدامات اړین دي. د دوی په وینا، د سردارۍ نظام په اړه هره پرېکړه باید د صوبې تاریخي، ټولنیز او قبایلي دودونه په پام کې نیولو سره وشي.
په بلوچستان کې سرداري نظام له اوږدې مودې راهیسې د سیاسي او ټولنیزو بحثونو موضوع پاتې شوی دی. د دې نظام مخالفین وايي چې د قبایلي سردارانو د واک او نفوذ محدودول، د وګړو د حقونو ساتنه او د قانون یو شان عملي کول اړین دي. د دوی په وینا، هېڅ دود یا قبایلي حیثیت باید څوک له قانون څخه پورته نه کړي.
بلخوا، د سردارۍ نظام پلویان وايي چې قبایلي مشران او جرګې د سیمهییزو شخړو په حل او ټولنیزو چارو کې رول لري. د دوی په اند، د دې نظام په اړه هره پرېکړه باید د هغه قانوني او ټولنیز اړخونه په پام کې نیولو سره وشي.
په دې موضوع کې یو مهم قانوني ټکی دا دی چې د سپیکر په وینا، په ۱۹۷۶ کال کې د سردارۍ نظام د ختمولو لپاره قانون جوړ شوی و. د دې قانون دقیق نوم «System of Sardari (Abolition) Act, 1976 دی». د قانون د موجودیت ترڅنګ، د هغه د عملي کېدو، د قانوني حدودو او د سردار او نواب لقبونو د کارولو په اړه د موجودو قانوني اسنادو او پرېکړو روښانه کول هم مهم دي.
په دې توګه، که څه هم د بلوچستان اسمبلۍ د سردارۍ نظام د ختمولو قرارداد نمټلی، خو د دې نظام د ختمولو، د قبایلي دودونو د رول او د قانون د یو شان عملي کېدو په اړه بحثونه لا هم روان دي. یوه خوا د اصلاحاتو او د قانون د عملي کېدو غوښتنه کوي، خو بله خوا قومي مشران د دې نظام له تاریخي او ټولنیز حیثیت څخه دفاع کوي.
د بلوچستان اسمبلۍ په غونډه کې د سردارۍ نظام د قرارداد او د غړو د نظرونو له څرګندېدو وروسته کارروایي روانه وه، خو د کورم د پوره نه کېدو له امله سپیکر د اسمبلۍ غونډه د نومبر تر ۱۰مې نېټې پورې وځنډوله


نعيم اچکزئي