شنژن، چین (شال نیوز) : د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ، د چین ولسمشر شي جین‌پینګ او د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین د پنجشنبې په ورځ د چین په شنژن ښار کې درې اړخیزه غونډه کوي. ټاکل شوې چې په دې ناسته کې د اټومي وسلو د کنټرول، د ایران جګړې او د نړیوال امنیت په اړه خبرې وشي.

 

دا غونډه د اسیا او ارام سمندر د اقتصادي همکاریو د تنظیم، اپېک، د مشرانو د ۳۳مې غونډې په څنډه کې کېږي. د چین د بهرنیو چارو وزارت ویلي چې د اپېک غونډه د نومبر په ۱۸مه او ۱۹مه په شنژن کې جوړه شوې او د چین ولسمشر شي جین‌پینګ یې مشري کوي.

 

اسوشیټېډ پرېس د سپینې ماڼۍ او د روسیې د کرملین د چارواکو په حواله راپور ورکړی چې د امریکا، چین او روسیې مشرانو د یوې ګډې ناستې لپاره تیاری نیولی دی. دا به د درې واړو هېوادونو د مشرانو لومړنۍ رسمي درې اړخیزه غونډه وي.

 

د غونډې له پیل وړاندې د درې واړو مشرانو د ګډون انځورونه هم خپاره شوي دي. ټرمپ، شي جین‌پینګ او پوتین د اپېک د نورو مشرانو ترڅنګ په ګډ انځور کې ښکاري. خو تر اوسه د درې اړخیزې غونډې د وروستیو پرېکړو یا کومې ګډې هوکړې اعلان نه دی شوی.

 

امریکا د اټومي وسلو د کمولو لپاره نوې هوکړه غواړي

 

د سپینې ماڼۍ د معلوماتو له مخې، ټرمپ غواړي له چین او روسیې سره د اټومي وسلو د کنټرول او د یوې ممکنه نوې هوکړې په اړه خبرې وکړي. د امریکا او روسیې ترمنځ د ستراتیژیکو اټومي وسلو د محدودولو وروستۍ مهمه هوکړه، چې د نیو سټارټ په نوم یادېده، د روان کال په فبرورۍ کې پای ته رسېدلې ده.

 

د دې هوکړې له ختمېدو وروسته د امریکا او روسیې ترمنځ د ستراتیژیکو اټومي وسلو د محدودولو لپاره کوم نوی تړون نه دی نافذ شوی. امریکا او روسیه د نړۍ تر ټولو لویې اټومي زېرمې لري. چین هم په وروستیو کلونو کې خپلې اټومي وسلې زیاتې کړې دي، خو د چین اټومي زېرمه د امریکا او روسیې په پرتله ډېره کمه ده.

 

ټرمپ له دې وړاندې ویلي چې غواړي چین هم د اټومي وسلو د کنټرول په راتلونکو خبرو کې شامل شي. خو چین تر اوسه له امریکا او روسیې سره د درې اړخیزې اټومي هوکړې په اړه چندان لېوالتیا نه ده ښودلې.

 

د نړیوال امنیت د چارو څېړونکي وايي، د اټومي وسلو د کمولو هره هوکړه به د وسلو د شمېر، د څارنې د طریقو او د یو بل د اقداماتو د تایید په اړه اوږدو خبرو ته اړتیا ولري. د شنژن غونډه د دغو خبرو د پیل لپاره یو فرصت ګڼل کېدای شي، خو د کومې نوې هوکړې په اړه لا څه نه دي اعلان شوي.

 

چین د ازاد تجارت او اقتصادي همکاریو پر پراختیا ټینګار کوي

 

د چین ولسمشر شي جین‌پینګ د اپېک په غونډه کې د ازاد تجارت، د اقتصادي همکاریو او د نوې ټېکنالوژۍ پر پرمختګ ټینګار کړی دی. نوموړي د تنظیم له غړو غوښتي چې د تجارت او پانګونې په وړاندې خنډونه کم کړي او د سیمې د اقتصادي پرمختګ لپاره ګډ کار وکړي.

 

د اپېک سږنۍ غونډه د ګډې سوکالۍ لپاره د اسیا او ارام سمندر د ټولنې د جوړولو تر عنوان لاندې روانه ده. چین د غونډې لپاره درې مهمې برخې ټاکلې دي: اقتصادي پرانیستون، نوښت او همکاري. په دې برخو کې د مصنوعي ذهانت پرمختګ، ډیجیټل اقتصاد، د تجارتي اړیکو پراخول، د خوراکي موادو خوندیتوب او د انرژۍ اړوند همکارۍ شاملې دي.

 

چین غواړي چې د اسیا او ارام سمندر هېوادونه د اقتصادي پرمختګ لپاره پر ګډو پروژو کار وکړي او د تجارت په وړاندې محدودیتونه کم کړي. خو د امریکا او چین ترمنځ د پرمختللو کمپیوټري چپونو، ټېکنالوژۍ او تجارتي محصولاتو پر سر اختلافونه لا هم موجود دي.

 

امریکا د پرمختللې ټېکنالوژۍ پر ځینو صادراتو محدودیتونه لګولي دي. واشنګټن وايي، د دغو اقداماتو موخه د امریکا د ملي امنیت او اقتصادي ګټو ساتنه ده. چین بیا د دغو محدودیتونو مخالفت کوي او وايي چې اقتصادي او تجارتي مسلې باید د سیاسي اختلافونو ښکار نه شي. د اپېک په غونډه کې د دواړو هېوادونو اقتصادي سیالي د بحثونو یوه مهمه موضوع ګرځېدلې ده.

 

روسیه په اسیا کې د خپل اقتصادي او سیاسي رول پراخول غواړي

 

د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین په داسې وخت کې د شنژن په غونډه کې ګډون کوي چې هېواد یې د اوکراین د جګړې له امله له لوېدیځو هېوادونو سره له سختو سیاسي او اقتصادي اختلافونو سره مخ دی.

 

روسیې په وروستیو کلونو کې هڅه کړې چې له چین او نورو اسیايي هېوادونو سره خپلې اقتصادي اړیکې پراخې کړي. مسکو د تېلو، طبیعي ګاز، غلو دانو او کیمیاوي سرې د صادراتو لپاره اسیايي بازارونه مهم ګڼي.

 

روسیه غواړي چې د انرژۍ، ټرانسپورټ او نوې ټېکنالوژۍ په برخو کې له دغو هېوادونو سره خپلې همکارۍ زیاتې کړي. د اپېک په غونډه کې پوتین د اقتصادي همکاریو او د سیمې د هېوادونو ترمنځ د ګډ کار غوښتنه کړې ده.

 

د روسیې لپاره له امریکا او چین سره ګډه ناسته سیاسي اهمیت هم لري، ځکه مسکو هڅه کوي چې د نړیوال امنیت په مهمو پرېکړو کې خپل رول وساتي. د سیاسي چارو څېړونکي وايي، د درې واړو مشرانو لیدنه ښايي د عملي هوکړو په پرتله زیات سیاسي او سمبولیک اهمیت ولري.

 

د ایران جګړه او د هرمز تنګي امنیت

 

د ایران جګړه د شنژن د درې اړخیزې غونډې له مهمو موضوعاتو څخه ګڼل کېږي. د سپینې ماڼۍ د معلوماتو له مخې، ټرمپ غواړي له چین او روسیې سره د ایران د جګړې او د منځني ختیځ د امنیت په اړه خبرې وکړي.

 

د هرمز تنګی د نړۍ د تېلو د لېږد له مهمو سمندري لارو څخه دی. په دې سیمه کې جګړه او امنیتي خطرونه د تېلو پر نړیوالو بیو او د بار وړلو پر لګښتونو اغېز کوي. چین د انرژۍ له لویو واردوونکو هېوادونو څخه دی او د منځني ختیځ د تېلو د رسولو دوام ورته اقتصادي اهمیت لري.

 

روسیه بیا د انرژۍ لوی صادرونکی هېواد دی او د تېلو د نړیوالو بیو بدلونونه یې پر اقتصاد اغېز کوي. امریکا هم د منځني ختیځ د امنیت او د نړیوالو تجارتي لارو د پرانیستې پاتې کېدو په اړه خپلې اقتصادي او امنیتي ګټې لري. له همدې امله د ایران جګړه او د هرمز تنګي وضعیت د درې واړو هېوادونو له اقتصادي او امنیتي ګټو سره تړاو لري.

 

د اوکراین جګړه او د لویو طاقتونو اختلافونه

 

د روسیې او اوکراین جګړه د نړیوال سیاست یوه بله مهمه موضوع ده. امریکا او اروپايي هېوادونو له اوکراین سره پوځي او اقتصادي مرستې کړې دي، په داسې حال کې چې روسیه د جګړې د ختمولو لپاره پر خپلو غوښتنو ټینګار کوي.

 

چین د جګړې د سیاسي حل غوښتنه کړې، خو له روسیې سره یې نږدې اقتصادي او سیاسي اړیکې د لوېدیځو هېوادونو د اندېښنو یوه برخه پاتې شوې ده. اسوشیټېډ پرېس د یوه امریکايي چارواکي په حواله ویلي چې تمه نه کېږي د اوکراین جګړه د درې اړخیزې غونډې د رسمي اجنډې برخه وي.

 

خو د اوکراین جګړه د امریکا، چین او روسیې ترمنځ د اړیکو پر عمومي وضعیت اغېز لري. د جګړې دوام د اروپا پر امنیت، د انرژۍ پر بازارونو او نړیوال تجارت اغېز کړی دی. د شنژن غونډه ښيي چې د نړۍ درې لوی طاقتونه د خپلو اختلافونو ترڅنګ د خبرو لپاره هم ګډې لارې لټوي.

 

اپېک څه ډول تنظیم دی؟

 

د اسیا او ارام سمندر د اقتصادي همکاریو تنظیم په ۱۹۸۹ کال کې جوړ شوی او ۲۱ غړي اقتصادونه لري. امریکا، چین، روسیه، جاپان، جنوبي کوریا، اسټرالیا، کاناډا او د سیمې یو شمېر نور اقتصادونه یې غړي دي.

د دې تنظیم اساسي موخه د تجارت، پانګونې او اقتصادي همکاریو پراخول دي.

 

اپېک پوځي یا امنیتي اتحاد نه دی، بلکې د اقتصادي اړیکو د پیاوړتیا لپاره د غړو ترمنځ د خبرو او ګډو اقداماتو زمینه برابروي. چین تر دې وړاندې په ۲۰۰۱ کال کې په شانګهای او په ۲۰۱۴ کال کې په بیجینګ کې د اپېک د مشرانو کوربه و. سږ کال چین د درېیم ځل لپاره د دې غونډې کوربتوب کوي.

 

د اپېک په غونډو کې د نړیوال اقتصاد، تجارت، پانګونې او نوې ټېکنالوژۍ په اړه پرېکړې او سپارښتنې کېږي. خو د لویو اقتصادونو د مشرانو ګډون د دې سبب کېږي چې د غونډو په څنډه کې نړیوال سیاسي او امنیتي موضوعات هم مطرح شي.

 

د شنژن غونډه د نړیوال سیاست لپاره څه اهمیت لري؟

 

د امریکا، چین او روسیې ترمنځ سیالي یوازې په تجارت پورې محدوده نه ده. درې واړه هېوادونه د نړیوال امنیت، پرمختللې ټېکنالوژۍ، انرژۍ، پوځي ځواک او نړیوالو سیاسي اړیکو په برخو کې مهم رول لري.

 

امریکا هڅه کوي چې په نړیوال اقتصاد او امنیت کې خپل نفوذ وساتي. چین غواړي چې د اقتصادي پرمختګ او ټېکنالوژۍ له لارې خپل نړیوال دریځ پیاوړی کړي. روسیه بیا د نړیوال سیاست او امنیت په پرېکړو کې د خپل رول د ساتلو او پراخولو هڅه کوي.

 

د دغو هېوادونو ترمنځ اختلافونه د نړۍ پر نورو سیمو هم اغېز کوي. د انرژۍ د بیو بدلون، د نړیوال تجارت محدودیتونه، د خوراکي موادو د رسولو ستونزې او د جګړو دوام هغه مسلې دي چې اغېزې یې یوازې تر لویو طاقتونو نه محدودېږي.

 

پاکستان او افغانستان هم د دغو اقتصادي او امنیتي بدلونونو له اغېزو خوندي نه دي. د چین او امریکا ترمنځ تجارتي اړیکې، د روسیې د انرژۍ صادرات او د منځني ختیځ وضعیت د دواړو هېوادونو پر اقتصاد او سیمه‌ییز تجارت اغېز لرلای شي.

 

د شنژن د غونډې په اړه مهمه پوښتنه دا ده چې ایا د امریکا، چین او روسیې مشران د خپلو اختلافونو د کمولو لپاره پر کوم عملي اقدام سلا کېدای شي او که نه. د نړیوالو اړیکو د ښه کېدو لپاره یوازې د مشرانو لیدنې کافي نه دي. د هرې هوکړې اهمیت به د هغې په عملي کېدو، د جګړو په کمېدو او د اقتصادي اړیکو په ښه کېدو پورې تړلی وي.

 

تر دې دمه د درې اړخیزې غونډې د کومې وروستۍ ګډې پرېکړې یا هوکړې اعلان نه دی شوی.