اسلام اباد (شال نیوز) : د پاکستان حکومت د نومبر په ۱۲مه او ۱۳مه په اسلام اباد کې د معدني وسایلو د پانګونې دوه ورځنی نړیوال فورم جوړوي، چې پکې به د پاکستان لوړپوړي حکومتي او پوځي چارواکي، د نړیوالو معدني شرکتونو مشران، پانګوال او د کانونو ماهرین ګډون کوي.
دا غونډه چې د پاکستان د معدني وسایلو د پانګونې فورم ۲۰۲۶ نومېږي، د اسلام اباد په جناح کنونشن سنټر کې پلان شوې ده. د غونډې هدف په پاکستان کې د کانونو د استخراج، معدني موادو د پروسس او د دې صنعت د پراختیا لپاره د بهرنۍ پانګونې راجلبول دي.
د پاکستان حکومت وايي، هېواد یې د مسو، سرو زرو، کرومایټ، قیمتي کاڼو او نورو معدني موادو پراخې زېرمې لري، خو د پانګې، جدیدو مشینونو او تخنیکي اسانتیاوو د کموالي له امله یې لویه برخه لا نه ده استخراج شوې.
حکومتي چارواکو په بېلابېلو وختونو کې د پاکستان د معدني زېرمو اټکلی ارزښت شاوخوا اته ټریلیونه ډالره ښودلی دی. خو دا رقم د ټولو زېرمو تصدیق شوی اقتصادي ارزښت نه دی. د کانونو حقیقي ارزښت د معدني موادو په مقدار، کیفیت، نړیوالو بیو او د استخراج په لګښتونو پورې تړلی وي.
وزیراعظم، د پوځ مشر او نړیوال پانګوال
د فورم د اعلان شوي پروګرام له مخې، وزیراعظم شهباز شریف، د وزیراعظم مرستیال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار او د پاکستان د پوځ مشر فیلډ مارشل عاصم منیر د غونډې په مهمو ویناوالو کې شامل دي.
د کاناډا د باریک مایننګ کارپورېشن مشر جان اېل تورنټن او د ایوانهو ماینز بنسټګر رابرټ فریډلېنډ هم د ګډون کوونکو نړیوالو سوداګریزو مشرانو په نوملړ کې دي. د پاکستان د توانایۍ وزیر علي پروېز ملک او د تېلو او ګیسو د پراختیا شرکت مشر احمد حیات لک به هم د غونډې ګډونوالو ته ویناوې کوي.
دا فورم د پاکستان حکومت د ځانګړې پانګونې د اسانتیاوو شورا، اېس ای اېف سي، او د تېلو او ګیسو د پراختیا شرکت، او جي ډي سي، په همکارۍ جوړوي. حکومت غواړي د دې غونډې له لارې بهرنیو شرکتونو ته د معدني زېرمو په اړه معلومات ورکړي او هغوی د کانونو په نویو پروژو کې پانګونې ته وهڅوي.
د کانونو قوانین او د پانګونې شرایط
د غونډې په لومړۍ ورځ به د کانونو د پلټنې، د معدني زېرمو د معلومولو، د پانګونې د شرایطو او د جدیدې ټېکنالوژۍ د استعمال په اړه بحثونه کېږي.
په دویمه ورځ به د پاکستان حکومتي چارواکي او د نړیوالو شرکتونو استازي د کانونو د قوانینو، مالیاتو، د پانګوالو د حقوقو او د معدني موادو د صادراتو په اړه خبرې کوي.
د فورم په پروګرام کې د یو شمېر تفاهم لیکونو او موافقو د تبادلې لپاره هم وخت ټاکل شوی دی، خو تر اوسه دا نه ده څرګنده چې په دغو موافقو کې به څومره پانګونه شامله وي او کومې پروژې به ترې ګټه واخلي.
د پاکستان حکومت هڅه کوي بهرنیو پانګوالو ته داسې شرایط برابر کړي چې هغوی وکولای شي د اوږدې مودې لپاره د کانونو په صنعت کې پانګونه وکړي. خو په دې برخه کې د صوبایي حکومتونو قانوني واکونه، د معدني زېرمو ملکیت او د رائلټۍ د پیسو وېش هم مهمې مسئلې دي.
ریکوډک د پاکستان له مهمو معدني پروژو څخه دی
د بلوچستان په چاغي ضلعه کې د ریکوډک د مسو او سرو زرو پروژه د پاکستان د معدني صنعت له لویو پروژو څخه ګڼل کېږي. په دې پروژه کې د کاناډا باریک مایننګ شرکت او د پاکستان حکومتي ادارې شریکې دي.
حکومت غواړي د ریکوډک پروژه نړیوالو پانګوالو ته د یوې مهمې بېلګې په توګه وړاندې کړي او وښيي چې په پاکستان کې د لویو معدني پروژو د پراختیا امکانات شته. خو د ریکوډک په څېر پروژې د لویې پانګونې ترڅنګ برېښنا، اوبو، سړکونو، رېل پټلۍ او نورو اسانتیاوو ته اړتیا لري.
په بلوچستان کې د معدني زېرمو د استخراج په اړه د ځایي خلکو د حقوقو، د روزګار د برخې او د صوبې د اقتصادي ګټو مسئلې هم له ډېرې مودې راهیسې د بحث موضوعات دي.
خېبر پښتونخوا او بلوچستان ته به څه ګټه ورسېږي؟
بلوچستان او خېبر پښتونخوا د پاکستان له هغو صوبو څخه دي چې د بېلابېلو معدني موادو زېرمې لري. په بلوچستان کې د مسو، سرو زرو، کرومایټ او نورو معدني موادو کانونه شته، په داسې حال کې چې د خېبر پښتونخوا په بونېر، شانګله، ملاکنډ، مومندو او نورو ضلعو کې مرمر، کرومایټ، قیمتي کاڼي او نور معدني مواد موندل کېږي.
د خېبر پښتونخوا په یو شمېر سیمو کې د کانونو صنعت د زرګونو کورنیو د روزګار وسیله ده، خو د کارکوونکو خوندیتوب، د کانونو حادثې، د جدیدو مشینونو نشتوالی او د معدني موادو د پروسس کمې اسانتیاوې لا هم مهمې ستونزې دي.
په ځانګړې توګه د شانګلې او نورو ضلعو د سکرو په کانونو کې د حادثو او د کارکوونکو د مرګ ژوبلې مسئلې وخت په وخت راپورته کېږي. د کانونو د صنعت د پراختیا ترڅنګ دا پوښتنه هم کېږي چې د معدني زېرمو لرونکو سیمو اوسېدونکو ته به د نویو پروژو له ګټو څخه څومره برخه ورسېږي.
د معدني موادو له استخراج څخه ترلاسه کېدونکې رائلټي، د ځایي خلکو لپاره روزګار، د سړکونو جوړول او د صحت او تعلیم اسانتیاوې هغه مسئلې دي چې د دغو سیمو له اقتصادي پرمختګ سره نېغ په نېغه تړاو لري.
پاکستان غواړي د خامو معدني موادو پر ځای تیار مال صادر کړي
د فورم بله مهمه موضوع په پاکستان کې د معدني موادو پروسس او له هغو څخه د تیار مال جوړول دي. پاکستان له خپلو ځینو کانونو څخه خام معدني مواد بهرنیو هېوادونو ته لېږي، خو د پروسس د کارخانو په جوړېدو سره کولای شي له همدې موادو څخه زیات آمدن ترلاسه کړي.
د بېلګې په توګه، د خام مرمر او قیمتي کاڼو پر ځای د تراشل شوو او پالش شوو کاڼو خرڅول په نړیوالو بازارونو کې د زیاتې ګټې امکانات برابرولای شي. د دې کار لپاره جدیدو مشینونو، ماهرو کارکوونکو، مناسبې برېښنا او د نړیوال معیار مطابق تولید ته اړتیا ده.
حکومت غواړي بهرني شرکتونه یوازې د کانونو په استخراج کې نه، بلکې د معدني موادو د پروسس او له هغو څخه د صنعتي توکو د جوړولو په برخه کې هم پانګونه وکړي.
د چاپېریال او د ځایي خلکو حقوق
د فورم په پروګرام کې د چاپېریال ساتنه، د کانونو د کارکوونکو خوندیتوب او د ځایي خلکو پر ژوند د معدني پروژو اغېزې هم شاملې دي. د کانونو لویې پروژې په ځینو سیمو کې د اوبو پر زېرمو، کرنیزو ځمکو او طبیعي چاپېریال اغېز کولای شي.
له همدې امله، د پروژو له پیل وړاندې د چاپېریالي اغېزو معلومول، د ځمکو د مالکانو حقوق او د اغېزمنو خلکو لپاره د مناسب انتظام برابرول مهم دي. په هغو سیمو کې چې د کانونو استخراج روان دی، د کارکوونکو لپاره د حفاظتي وسایلو برابرول او د حادثو د مخنیوي لپاره د قانون عملي کول هم ضروري دي.
نړیوال نندارتون او تخنیکي غونډې
د دوو ورځو په دې فورم کې به د حکومتي چارواکو او پانګوالو له غونډو سره یو نړیوال نندارتون هم جوړ شي. په نندارتون کې به پاکستاني او بهرني شرکتونه د کانونو د پلټنې او استخراج مشینونه، نوې ټېکنالوژي او خپلې معدني پروژې وړاندې کوي.
د فورم په تخنیکي برخه کې به جیولوجستان، انجینران او د پوهنتونونو استادان د معدني زېرمو د معلومولو، د کانونو د استخراج او د معدني موادو د پروسس په اړه خپلې څېړنې وړاندې کوي.
په دې غونډو کې به د مسو، سرو زرو، لیتیم او نورو هغو معدني موادو پر اهمیت هم خبرې کېږي چې په نړیوال صنعت، برېښنايي وسایلو او نوې ټېکنالوژۍ کې استعمالېږي.
د فورم اصلي ازموینه
پاکستان په داسې وخت کې د معدني وسایلو دا نړیوال فورم جوړوي چې حکومت یې د بهرنۍ پانګونې د زیاتولو، د صادراتو د پراختیا او د اقتصاد د پیاوړتیا هڅې کوي. حکومت هیله لري چې د کانونو صنعت به د هېواد د آمدن او روزګار په زیاتېدو کې مهم کردار ولوبوي.
خو د دې غونډې بریالیتوب به یوازې د نړیوالو شرکتونو په ګډون او د تفاهم لیکونو په لاسلیک کې نه وي. اصلي پوښتنه دا ده چې له دغو خبرو وروسته به څومره پانګونه په عملي پروژو بدلېږي، څومره نوي کارونه به پیدا کېږي او د معدني زېرمو لرونکو سیمو خلک به ترې څه ګټه ترلاسه کوي.
دا به هم مهمه وي چې حکومت د کانونو د استخراج لپاره د پانګوالو د راجلبولو ترڅنګ د صوبو د قانوني واکونو، د کارکوونکو د خوندیتوب او د ځایي خلکو د حقوقو د تحفظ لپاره کوم عملي ګامونه اخلي.
د نومبر په ۱۳مه د فورم له پای ته رسېدو وروسته به څرګنده شي چې کومې موافقې لاسلیک شوې او د پاکستان د معدني صنعت د پراختیا لپاره کومې نوې پرېکړې شوې دي.


مجید بابر