میرام شاه (شال نیوز) : د شمالي وزیرستان د میرام شاه د جینکو د سکولونو د نشتوالي شکایت د خېبر پښتونخوا په پخوانیو قبایلي ضلعو کې د تعلیم د یوه داسې بحران یادونه تازه کړې چې له کلونو راهیسې ورسره زرګونه کورنۍ مخ دي.
د خېبر پښتونخوا د ګورنر راج د انتظامیې د اطلاعاتو او عامه اړیکو سلاکارې ثمر هارون بلور د اکتوبر په ۲۰مه د پېښور پریس کلب کې یوې خبري غونډې ته وویل چې د میرام شاه جینکو ورته پیغامونه رالېږلي او ویلي یې دي چې له ۱۳ کلونو راهیسې سکولونه نه لري.
هغې ژمنه وکړه چې د دغو جینکو لپاره به د سکولونو د جوړولو هڅه وکړي. خو د ثمر هارون بلور له څرګندونو ورهاخوا، د خېبر پښتونخوا د تعلیم محکمې پخواني ریکارډونه ښيي چې د قبایلي ضلعو د جینکو د تعلیم ستونزه یوازې په میرام شاه پورې محدوده نه ده.
په دغو سیمو کې د سکولونو کمی، د سلګونو تعلیمي ادارو غیرفعال پاتې کېدل او له پرائمري تعلیم وروسته د جینکو د زده کړو پرېښودل له مهمو ستونزو څخه دي.
د صوبې د تعلیم محکمې د ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴ کلونو د سرکاري سکولونو د سرشمېرنې له مخې، په پخوانیو قبایلي ضلعو کې ټول ۶ زره ۳۹۴ سرکاري سکولونه ثبت وو. له دغو څخه ۶ زره ۳۶ فعال او ۳۵۸ غیرفعال وو.
په دغو سکولونو کې د هلکانو او جینکو د داخلې ټول شمېر ۶ لکه ۹۲ زره ۲۹۵ ښودل شوی و. خو دا شمېر د ټولو زده کوونکو دی. په دې کې د جینکو جلا شمېر نه دی څرګند شوی او نه هم یوازې له دې شمېرې معلومېدای شي چې په هره ضلعه کې څومره جینکۍ سکولونو ته ځي.
د تعلیم محکمې د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۲ کلونو ریکارډ د جینکو د تعلیم یو بل مهم اړخ څرګندوي. د دغو ارقامو له مخې، په قبایلي ضلعو کې د جینکو ۳۳۷ مډل، ۱۰۱ های او یوازې ۹ هایر سېکنډري سکولونه فعال وو. په مقابل کې د هلکانو ۴۱۸ مډل، ۳۰۷ های او ۲۳ هایر سېکنډري سکولونه ثبت وو.
د دې شمېرې معنا دا ده چې په هغه وخت کې د جینکو لپاره د لسم او دولسم ټولګي پورې د تعلیم اسانتیاوې د هلکانو په پرتله ډېرې کمې وې. په هغو سیمو کې چې یو کلی یوازې پرائمري سکول لري او نږدې مډل یا های سکول ترې څو کیلومتره لرې وي، د جینکو لپاره د تعلیم دوام له ستونزو سره مخ کېږي.
د کورنیو اقتصادي حالت، د تګ راتګ ستونزې، د ښځینه استادانو کمی او ناامني هم د جینکو د تعلیم پر دوام اغېز کولای شي. خو دا چې په هره ضلعه کې کوم لامل تر ټولو زیات اغېز لري، د تازه سروې او د کورنیو د معلوماتو له ترلاسه کولو پرته نه شي ټاکل کېدای.
د تعلیم محکمې د یوې تعلیمي ډلې پخوانی ریکارډ هم د پام وړ دی. په ۲۰۱۹ کال کې په قبایلي ضلعو کې ۳۵ زره ۷۵۵ جینکۍ په لومړي ټولګي کې داخلې شوې وې، خو په ۲۰۲۴ کال کې د پنځم ټولګي د زده کوونکو په شمېر کې د دغې ډلې ۱۶ زره ۴۲۱ جینکۍ ثبت شوې وې.
د دواړو شمېرو ترمنځ د ۱۹ زره ۳۳۴ جینکو توپیر دی، چې د لومړني شمېر نږدې ۵۴ سلنه جوړوي.که څه هم د دې توپیر ټولې جینکۍ په یقین سره له تعلیم څخه وتلې نه شو بللای، ځکه ځینې ماشومان نورو سکولونو ته منتقل شوي، له خپلو کورنیو سره کډه شوي یا یې ټولګي تکرار کړي وي، خو دغه شمېرې د جینکو د تعلیم د دوام په اړه جدي پوښتنې راپورته کوي.
د بېنظیر انکم سپورټ پروګرام د یوې پخوانۍ سروې له مخې، په قبایلي ضلعو کې د پنځو نه تر شپاړسو کلونو پورې شاوخوا ۷۴ سلنه جینکۍ له سکولونو بهر وې. دا شمېرې په ۲۰۲۲ کال کې راپور شوې وې او د ۲۰۲۶ کال د اوسني حالت په توګه یې وړاندې کول سم نه دي. خو د تعلیم د ستونزې د پخواني حالت په معلومولو کې مرسته کوي.
د قبایلي ضلعو د تعلیم ستونزه د سیمې له امنیتي او انتظامي تاریخ څخه هم نه شي جلا کېدای. شمالي او سویلي وزیرستان، باجوړ، مومند، خېبر، کرمه او اورکزۍ په تېرو دوو لسیزو کې د وسله والو بریدونو، پوځي عملیاتو او د خلکو د بې کوره کېدو شاهدان پاتې شوي دي.
په بېلابېلو وختونو کې ګڼې کورنۍ له خپلو کلیو وتلې او د ماشومانو تعلیم یې اغېزمن شوی دی. خو د سکولونو د اوسني حالت په ارزونه کې یوازې ناامني د ټولو ستونزو لامل نه شي بلل کېدای. د سکولونو د ودانیو ساتنه، د استادانو ګمارنه، د سرکاري پیسو لګښت او د تعلیم محکمې انتظامي کارکردګي هم د پلټنې وړ موضوعات دي.
په ځانګړي ډول دا پوښتنه مهمه ده چې له ۲۰۱۸ کال راهیسې، کله چې پخوانۍ قبایلي سیمې په خېبر پښتونخوا کې شاملې شوې، د جینکو لپاره څومره نوي سکولونه جوړ شوي، څومره پرائمري سکولونه مډل او های سکولونو ته لوړ شوي او څومره تړلي سکولونه بېرته پرانیستل شوي دي.
د دغو پوښتنو د ځواب لپاره د ۲۰۱۸ کال د سکولونو شمېر د ۲۰۲۶ کال له تازه ریکارډ سره پرتله کول ضروري دي. د ثمر هارون بلور څرګندونې په داسې وخت کې مخې ته راغلې چې په خېبر پښتونخوا کې د ایمرجنسي له نافذېدو وروسته ګورنر راج لګېدلی او د شمالي وزیرستان په ګډون د ۱۲ ضلعو لپاره د سیمو د استازو او پرمختیا شورا، اې آر ډي سي، جوړه شوې ده.
د حکومت په وینا، دغه شورا به په اړوندو ضلعو کې د امن، پرمختیايي کارونو او د خلکو د بنیادي ستونزو په هواري کې برخه اخلي. خو تر اوسه دا نه ده څرګنده چې د جینکو د تعلیم لپاره به د شورا له لارې څومره پیسې ځانګړې کېږي، کوم تړلي سکولونه به بېرته پرانیستل کېږي او په کومو سیمو کې به نوي سکولونه جوړېږي.
دا هم معلومه نه ده چې د میرام شاه د هغو جینکو د شکایت په اړه، چې ثمر هارون بلور یې یادونه کړې، د شمالي وزیرستان د تعلیم محکمې کومه پلټنه کړې او که نه. په دې اړه د ضلعې د تعلیم محکمې تازه دریځ، د سکولونو نومونه، د استادانو شمېر او د داخل شوو جینکو ارقام لا نه دي ترلاسه شوي.
د پاکستان د آئین د ۲۵ اې مادې له مخې، له پنځو تر شپاړسو کلونو پورې ټولو ماشومانو ته وړیا او لازمي تعلیم برابرول د حکومت ذمه واري ده. دا آئيني ذمه واري د حکومتونو په بدلېدو، د نوو شوراګانو په جوړېدو او د انتظامي نظام په بدلون نه ختمېږي.
د تعلیم محکمې پخواني ارقام ښيي چې په قبایلي ضلعو کې د جینکو د تعلیم ستونزه له کلونو راهیسې موجوده ده. خو د دې ستونزې د اوسني حالت د معلومولو لپاره یوازې پخوانۍ شمېرې کافي نه دي.
د ۲۰۲۶ کال د سرکاري سکولونو تازه سرشمېرنه، د هرې ضلعې د جینکو د سکولونو او زده کوونکو جلا شمېر، د غیرفعالو سکولونو لېست او د تعلیم لپاره د منظور شوو او لګول شوو پیسو تفصیل هغه معلومات دي چې له مخې یې د حکومتونو د کارکردګۍ کره ارزونه کېدای شي.
د میرام شاه د جینکو د پیغامونو په اړه د ثمر هارون بلور څرګندونې اوس د یوې پراخې پوښتنې برخه ګرځېدلې دي: له قبایلي ضلعو سره د تعلیم په برخه کې شوې ژمنې څومره عملي شوې دي؟
د دې پوښتنې ځواب یوازې په نوو اعلانونو کې نه، بلکې په هغو سکولونو کې موندل کېدای شي چې دروازې یې پرانیستې وي، استادان یې حاضر وي او جینکۍ پکې خپلو زده کړو ته دوام ورکوي.


صفدر داوړ