په پاکستان کښې د نوو صوبو د جوړولو بحث اوس صرف د انتظامي اسانتيا خبره نۀ ده پاتې شوې. د پښتنو دپاره دا د خپلې خاورې د وحدت، سياسي خودمختارۍ، انتخاباتي انجنيرنګ، قدرتي وسايلو او د خېبر پښتونخوا د مستقبل د سياسي تعلقاتو يوه بنيادي پوښتنه ده. په پاکستان کښې د نوو صوبو د جوړولو تازه بحث يو ځل بيا د يوې داسې سياسي موضوع په شکل راڅرګند شوے دے چې په يو مخ قطب شوے هېواد کښې ئې نورې سياسي شخړې هم راپارولې دي.
د صوبو د تقسيم پلويان، په خاصه توګه د حکومتي سياسي حلقو ځينې مشران، دا دليل وړاندې کوي چې واړه انتظامي يونټونه به د حکومتدارۍ نظام ښه کړي، د خلکو مسئلې به زر حل کړي او د حکومتي خدماتو رسائي به اسانه کړي. خو د انتظامي اصلاحاتو د دې بيان تر شا يوه ژوره سياسي بحث پرته ده چې د خاورې واک، سياسي نمائندګي، قدرتي وسايل او د ملک مستقبل آئيني جوړښت به د چا په اختيار کښې وي؟
د پاکستان مسلم ليګ (ن) او پيپلز پارټۍ موقفونه يو شان نۀ دي. مسلم ليګ (ن) د زياتو صوبو جوړولو بحث ته وده ورکړې ده، خو پيپلز پارټۍ د سندھ د تقسيم په معامله کښې يو مضبوط سياسي سرحد ټاکلے دے. بل طرف ته، د پښتنو او بلوچو قومپرست سياسي حلقې دا ټوله معامله د تاريخي محرومۍ، صوبائي خودمختارۍ، د وسايلو د ملکيت او د اختيار د مرکزيت په تناظر کښې ګوري.
د پښتنو دپاره د خېبر پښتونخوا تقسيم صرف د انتظامي نقشې بدلولو سوال نۀ دے. دا د پښتني شناخت، علاقائي وحدت، سياسي نمائندګۍ، اقتصادي حقونو او د خپلې خاورې د مستقبل سوال دے.
د مسلم ليګ (ن) د صوبو د تقسيم ايجنډا
د مسلم ليګ (ن) يو شمېر مشرانو د زياتو صوبو جوړولو خبره کړې ده، او د دوو نه تر دولسو يا پنځلسو صوبو پورې مختلف تجويزونه مخې ته راغلي دي. د دې دليل دا دے چې موجوده صوبې د ابادۍ، جغرافيې او انتظامي بوج له وجې د موثرې حکومتدارۍ دپاره مناسبې نۀ دي، او واړه يونټونه به حکومت د خلکو تر دروازو ورورسوي.
خو د صوبو د تقسيم د حدودو، مالي انتظام، د وسايلو د ملکيت، آئيني تحفظ، او د عوامو د فيصلې د طريقې په اړه د يو واضح او تفصيلي منصوبې نشتوالي، د دې پروژې په اصل مقصدونو باندې سوالونه راپورته کړي دي.
انتظامي اصلاحات صرف د صوبو د شمېر په زياتولو نۀ شي اندازه کېدے. که مقصد د حکومتدارۍ ښه کول وي، نو حکومت ته پکار دي چې اول دا واضح کړي چې د بلدياتي ادارو مضبوطول، د ضلعو انتظام ښه کول، د سرکاري ادارو اصلاح او د مالي اختيار انتقال ولې د دې مقصد د پاره کافي نۀ دي؟
دا سوال په خاصه توګه د خېبر پښتونخوا په معامله کښې اهم دے، ځکه چې دلته د صوبې د تقسيم بحث د سياسي بې ثباتۍ، د پخوانيو قبائيلي ضلعو د انضمام، امنيتي صورتحال او د سيمې د اقتصادي او ستراتيژيک اهميت سره تړلے دے.
د سندھ په اړه د پيپلز پارټۍ واضحه کرښه او د پښتنو سياسي تضاد
پيپلز پارټۍ د سندھ د تقسيم مخالفت په مسلسل توګه کړے دے، او د صوبې وحدت ئې يو سياسي، تاريخي او آئيني سرحد ګڼلے دے. بلاول بهټو زرداري هم د سندھ د تقسيم مخالفت په واضحه توګه څرګند کړے دے، او د پيپلز پارټۍ قيادت د داسې تجويزونو په مقابله کښې د صوبې وحدت دفاع کړې ده. د پيپلز پارټۍ د سياست سره که څوک اتفاق لري او که اختلاف، خو د دې موقف نه دا خبره واضحه کېږي چې د خپلې خاورې د وحدت دپاره يو واضح سياسي دريځ څومره اهم دے.
دا د پښتنو قومپرست سياست دپاره يو ناارامه سوال راپورته کوي: که د سندھ وحدت د سياسي شناخت، خودمختارۍ او تاريخي حقونو مسئله ګڼل کېږي، نو خېبر پښتونخوا ولې صرف يوه انتظامي صوبه ګڼل کېږي چې د وفاقي سياسي قوتونو د ضرورت مطابق ئې تقسيم کولے شي؟ د سندھ سياسي حساسيت ته احترام نۀ شي ورکول کېدے او د پښتنو علاقائي او قومي اندېښنې د انتظامي اصلاح په نوم نۀ شي رد کېدے.
د هرې صوبې دپاره بايد يو شان جمهوري اصول وي. د صوبو تقسيم بايد د خلکو د حقيقي سياسي رضايت، شفاف آئيني عمل او د هغو خلکو د ګډون نه بغېر ونۀ شي چې د مستقبل فيصله ئې کېږي.
د پښتنو قومپرست موقف: صوبې صرف انتظامي يونټونه نۀ دي
د پښتنو قومپرست سياسي تحريکونه خېبر پښتونخوا د پاکستان د انتظامي نظام يو عام يونټ نۀ ګڼي، بلکې دا صوبه يو سياسي شناخت، ګډ تاريخي تجربې او آئيني چوکاټ نمائندګي کوي چې پښتانه پکښې خپل اجتماعي سياسي حقونه استعمالوي.
د پښتنو قومپرستانو اندېښنې د لسيزو جګړو، سياسي محرومۍ، بېځايه کېدو، ترهګرۍ، فوجي عملياتو او د هغو علاقائي پاليسو سره تړلې دي چې د عوامو د مناسب رضايت نه بغېر نافذې شوې دي. په داسې صورتحال کښې د خېبر پښتونخوا تقسيم دا وېره پيدا کوي چې د خاورې تقسيم به د يو داسې اولس سياسي قوت نور هم کمزوری کړي چې لا د وړاندې سياسي طور کمزورے او محروم پاتې شوے دے.
د قومپرستانو مخالفت لازماً د انتظامي اصلاحاتو، وړو حکومتونو يا اختياراتو د وېش مخالفت نۀ دے. د هغوي بنيادي خبره دا ده چې حقيقي اختيارات بايد عوامو ته منتقل شي، نۀ دا چې د سياسي شناخت ټوټې، د صوبائي قوت کمزوري او د وفاق په اختيار کښې د داسې انتظامي جوړښتونو زياتول چې د مرکز تابع وي.
د پښتنو قومپرستان د تقسيم په منصوبه کښې د هغې مقصد، وخت او سياسي نتيجو باندې سوالونه کوي. د هغوي غوښتنه دا ده چې د صوبې د مستقبل په اړه هر بحث په شفاف او جمهوري ماحول کښې وشي، د عوامو د رضايت په بنياد وي، نۀ دا چې د طاقتورو ادارو او سياسي قوتونو ترمنځ د پردې تر شا فيصله وشي.
دولس ضلعې: د انتظامي بېلتون يو آزمائشي منصوبه؟
د دې بحث تر ټولو تشويشناک اړخ د خېبر پښتونخوا د دولسو ضلعو په اړه د ايمرجنسي لاندې غيرمعمولي انتظامي بندوبست دے. په دې کښې ډېره اسماعيل خان، ټانک، لکي مروت، بنو، باجوړ، مومند، خېبر، کرم، اورکزۍ، شمالي وزيرستان، جنوبي وزيرستان اپر او جنوبي وزيرستان لوئر شامل دي.
منتقدين دا انتظام د يو ممکنه انتظامي آزمائشي منصوبې په توګه ګوري چې د خېبر پښتونخوا يوه لويه برخه د صوبې د عام آئيني او انتظامي نظام نه جدا کولے شي. د يو جدا انتظامي جوړښت قيام دا وېره نوره هم زياته کړې ده چې غيرمعمولي اقدامات ورو ورو يو متوازي حکومتي نظام جوړ کړي او په مستقبل کښې د مستقل علاقائي تقسيم دپاره بنياد جوړ شي.
بنيادي سياسي سوال دا دے: که حکومت د ايمرجنسي د اقداماتو په ذريعه دولس ضلعې په انتظامي توګه جدا کولے شي، نو دا ضمانت څه دے چې دا بندوبست به په مستقبل کښې د مستقل سياسي تقسيم بنياد نۀ ګرځي؟
پخوانۍ قبائيلي ضلعې خېبر پښتونخوا کښې د انضمام په وخت د آئيني حقونو، سياسي نمائندګۍ، عدالتي رسائۍ، ترقي، او د برابر شهريت وعدې ورکړل شوې وې. خو د دې وعدو ډېره برخه تر اوسه نۀ ده پوره شوې، او په سيمه کښې ناامني، بېځايه کېدل، اقتصادي مشکلات او د اصلاحاتو د عملي کېدو سوالونه لا موجود دي.
د انضمام د عمل مکملولو، صوبائي ادارو مضبوطولو او عام آئيني نظام بحالولو په ځائے د يو بل جدا انتظامي جوړښت جوړول نورې اندېښنې پيدا کوي. د پښتنو قومپرست سياسي حلقو دپاره همدا وجه ده چې د تقسيم پروژه بايد د انتظامي بندوبستونو د مستقل کېدو نه مخکښې چيلنج شي، او عوام دې د دې سياسي نتيجو نه خبر کړل شي.
د ۲۰۲۹ انتخاباتو سوال: د سياسي انجنيرنګ وېره
د ځينو پښتنو قومپرست کادرونو بله لويه اندېښنه دا ده چې د نوو صوبو پروژه د ۲۰۲۹ عامو انتخاباتو نه مخکښې د سياسي انجنيرنګ سره تعلق لرلے شي. د هغوي وېره دا ده چې د زياتو صوبو جوړول انتخاباتي حلقې، سياسي قيادت، د سينټ نمائندګي، انتظامي تقررونه او د موجوده سياسي ګوندونو ترمنځ د طاقت توازن بدلولے شي.
په داسې سياسي ماحول کښې چې د فوجي اسټېبلشمنټ د سول معاملات او انتخاباتي سياست کښې د اثر رسوخ په اړه مسلسل بحثونه روان دي، دا اندېښنې په اسانۍ سره نۀ شي رد کېدے. منتقدين دا وېره لري چې د خاورې تقسيم د سياسي حمايت د ټوټه کولو، د علاقائي سياسي ګوندونو د کمزوري کولو او د نوو سياسي قوتونو د جوړولو دپاره استعمالېدے شي چې د وفاقي سرپرستۍ محتاج وي.
دا سياسي اندېښنې او الزامونه دي، د يو منظم منصوبې ثابت شوي ثبوتونه نۀ دي. خو د تقسيم د يو شفاف او تفصيلي منصوبې نشتوالے، د خېبر پښتونخوا د دولسو ضلعو غيرمعمولي انتظامي بندوبست سره يو ځائے، دا ضروري کوي چې وفاقي حکومت خپل مقصدونه واضح کړي.
که د صوبو تقسيم واقعي مقصد د حکومتدارۍ ښه کول وي، نو حکومت بايد د صوبو مجوزه حدود، انتخاباتي اثرات، آئيني چوکاټ، مالي انتظام او د وسايلو د وېش طريقه عوامو ته وړاندې کړي. اولس بايد د داسې پروژې په اړه په شک او اندازو کښې پرېښودے نۀ شي چې د هغوي سياسي مستقبل بدلولے شي.
معدني وسايل: د پښتنو او بلوچو په خاوره کښې د وسايلو جګړه
د صوبو د تقسيم تر ټولو اهمه اندېښنه د قدرتي وسايلو ملکيت او کنټرول دے. خېبر پښتونخوا او بلوچستان د معدني دولت په لحاظ اهمې سيمې دي، چې پکښې کاپر، سره زر، کرومائټ، ماربل او نور اهم معدنيات شامل دي. د مائننګ، بهرني سرمايه کارۍ او وفاقي اقتصادي منصوبو په اړه د دلچسپۍ زياتېدو د دې سوالونه نور هم مهم کړي دي چې د دې وسايلو نه به څوک ګټه اخلي او د دې کنټرول به د چا په لاس کښې وي؟
د پښتنو او بلوچو قومپرست منتقدينو دليل دا دے چې د معدني وسايلو لرونکو سيمو تقسيم به د صوبائي مذاکراتي قوت کمزورے کړي او د معدني لائسنسونو، سرمايه کارۍ معاهدو، رائلټي او امنيتي انتظاماتو په اړه به د مرکز کنټرول زياتولو ته لار هواره کړي.
دا وېره ده چې د وسايلو لرونکو زمکو اوسېدونکي به محروم پاتې شي، خو طاقتورې ادارې، کمپنۍ او بهرني سرمايه کاران به د معدني استخراج نه ګټه واخلي. که د صوبو تقسيم د معدني انتظام د مرکزيت زياتېدو سره يو ځائے کېږي، نو دا سوال چې آيا دا صرف انتظامي اصلاح ده، نور هم اهم کېږي.
د دې سيمو خلک حق لري چې پوه شي: د مائننګ معاهدې څوک کوي، رائلټي څوک اخلي، لائسنسونه د چا په اختيار کښې دي، ماحولياتي نقصان څوک برداشت کوي، او د زمکې نه د راويستل شوي دولت نه مقامي اولس ته څه ګټه رسېږي؟ معدني دولت ترقي نۀ شي ګڼل کېدے، که د هغې زمکې خلک د روزګار، بنيادي انفراسټرکچر، تعليم، صحت، ماحولياتي تحفظ او حقيقي اقتصادي ګډون نه محروم وي.
د پښتنو قومپرستانو دپاره د خېبر پښتونخوا تقسيم بايد صرف د انتخاباتو او انتظامي لحاظه نۀ، بلکې د دې سوال په تناظر کښې هم وکتلے شي چې د صوبې د مستقبل اقتصادي دولت به د چا په کنټرول کښې وي؟
د پښتنو د قومپرست ګوندونو متحد اتحاد د وخت ضرورت دے
په دې مسئله کښې د پښتنو قومپرست سياست کمزوري کېدل د تقسيم د پروژې نه هم زياتې نتيجې لرلے شي. که سياسي ګوندونه په جدا جدا توګه بيانونه ورکوي او د ايمرجنسي مخالفت کوي، نو د يو داسې منصوبې مقابله نۀ شي کولے چې آئيني، انتظامي، انتخاباتي او اقتصادي اثرات لري.
عوامي نيشنل پارټۍ، پښتونخوا نېشنل عوامي پارټۍ، نېشنل ډيموکريټک موومنټ او نور قومپرست او ترقي پسند سياسي قوتونه بايد د خېبر پښتونخوا د علاقائي وحدت د تحفظ دپاره يو متحد سياسي پلېټ فارم جوړ کړي.
دا اتحاد بايد يو مشترکه اعلاميه جوړه کړي، ګډ کمېټي جوړې کړي، د ضلعو په سطحه عوامي جلسې او کنونشنونه وکړي، اولس د تقسيم د سياسي او اقتصادي نتيجو نه خبر کړي، او د دولسو ضلعو د آئيني او صوبائي اختيار د بحالۍ غوښتنه وکړي.
دا تحريک بايد وکيلانو، طالب علمانو، دانشورانو، سوداګرو، سول سوسائټۍ، منتخب نمائندګانو او مقامي ټولنو سره رابطه وکړي. مقصد ئې صرف د مطبوعاتي بيانونو په ذريعه د يوې پروژې مخالفت نۀ وي، بلکې يو واضح سياسي سرحد جوړول وي چې د عوامو د جمهوري ګډون په ذريعه ئې ملاتړ کېږي.
د پښتنو قومپرست ګوندونه بايد په واضحه توګه اعلان وکړي چې د خېبر پښتونخوا تقسيم د عوامو د حقيقي رضايت نه بغېر د منلو وړ نۀ دے. دا مسئله بايد صرف سياسي بحث يا د اشرافو د مذاکراتو پورې محدوده پاتې نۀ شي، بلکې عوامو ته يو واضح سياسي موقف وړاندې کړے شي. تحريک بايد پرامن، آئيني او جمهوري وي، او خپل قوت د عوامو د ملاتړ او سياسي اتحاد نه واخلي.
نتيجه: د پښتنو د مستقبل د فيصلې حق د چا دے؟
د نوو صوبو بحث د پاکستان په سياست کښې يو بنيادي تضاد څرګند کړے دے. د سندھ د وحدت دفاع د سياسي او تاريخي حق په توګه کېږي، خو د خېبر پښتونخوا مستقبل د انتظامي منصوبې په شکل بحث کېږي. بل طرف ته، د دولسو ضلعو په اړه غيرمعمولي بندوبست د صوبې د تقسيم په اړه دا وېره نوره هم زياتوي چې شايد دا تقسيم په عملي توګه شروع شوے وي.
د پښتنو دپاره دا صرف د نوو سرحدونو سوال نۀ دے. دا د سياسي شناخت، انتخاباتي نمائندګۍ، خودمختارۍ، د وسايلو د ملکيت او د يو داسې سيمې د مستقبل سوال دے چې د لسيزو جګړو او سياسي بې ثباتۍ قيمت ئې ادا کړے دے.
که د تقسيم پروژه د پښتنو سياسي او اقتصادي مفاداتو ته خطر پېښوي، نو قومپرست قيادت نور د منتشر، مبهم او صرف ردعمل په سياست کښې پاتې کېدے نۀ شي. هغه بايد يو متحد موقف جوړ کړي او دا بحث مستقيماً اولس ته ورسوي.
د سندھ سياسي قيادت د سندھ د تقسيم په اړه يو واضح سرحد ټاکلے دے. د پښتنو قومپرست قيادت ته هم پکار دي چې د خېبر پښتونخوا د علاقائي وحدت په اړه همداسې واضحه او مضبوطه پاليسي وړاندې کړي. هيڅ صوبه بايد د سياسي انجنيرنګ، ايمرجنسي بندوبستونو يا د پردې تر شا معاهدو په ذريعه تقسيم نۀ شي.
هيڅ قدرتي وسايل بايد د عوامو د حقيقي ګډون او رضايت نه بغېر د مرکز په اختيار کښې منتقل نۀ شي. د خېبر پښتونخوا مستقبل بايد د سياسي اشرافو او غيرمنتخب طاقتونو د سهولت مطابق نۀ، بلکې د دې خاورې د خلکو په مرضۍ او رضايت فيصله شي.
د پښتنو سوال بايد صرف د سياسي بيانونو سوال پاتې نۀ شي، بلکې د سياسي خودمختارۍ، علاقائي وحدت، د وسايلو د ملکيت او د خپل مستقبل د فيصلې حق دپاره يو متحد جمهوري تحريک جوړ شي.


شال نیوز