د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ په دریځ کي بدلون ورځ تر بلې څرګندېږي. دا غونډې په پیل کي د دې لپاره جوړې شوې وې چې د افغانستان د سیاسي مسئلې د حل لپاره هڅې وشي او د دغه هېواد د ګاونډیانو امنیتي اندېښنو ته پام وشي. خو اوس داسې ښکاري چې دغه غونډې د خپل اصلي هدف پر ځای له طالبانو سره د جوړجاړي پر لور روانې دي.

د اکتوبر په پنځمه د مسکو فارمټ وروستۍ غونډه په دې ونه توانېده چې یوه ګډه اعلامیه خپره کړي. دا په خپله یو مهم پرمختګ دی. د راپورونو له مخې، طالبانو د اعلامیې له هغو عبارتونو سره مخالفت وکړ چې د ترهګرۍ او د ګاونډیو هېوادونو پر وړاندې د افغانستان د مسوولیتونو په اړه وو.

دا ځکه مهمه ده چې دغه ارتونه نوي نه وو. له افغانستانه د ترهګرۍ د خپرېدو په اړه ورته اندېښنې د مسکو فارمټ په پخوانیو اعلامیو کي هم څرګندې شوې وې. د افغانستان لپاره د روسیې ځانګړي استازي ضمیر کابلوف وویل چې د ګډې اعلامیې د نه خپرېدو سبب د افغانستان او پاکستان د استازو ترمنځ اختلاف و. هغه دا هم ومنله چې ورته عبارتونه په پخوانۍ اعلامیه کي موجود وو.

نو د طالبانو له خوا د هغو عبارتونو نه منل چې مخکې پرې اتفاق شوی و، دا پوښتنه پیدا کوي چې طالبان د سیمې د هېوادونو د اندېښنو د لرې کولو لپاره تر کومه حده همکارۍ ته تیار دي. خو د ګډې اعلامیې تر ناکامۍ هم مهم د دغې غونډې پراخ سیاسي اړخ دی.

د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف د طالبانو چارواکي د افغانستان «ملي حکومت» بللي او د هغوی د حکومتولۍ په اړه یې مثبت نظر څرګند کړی دی. دا د روسیې په دریځ کي څرګند بدلون ښيي.

روسیه د ۲۰۲۵ کال په جولای کي لومړی هېواد شو چې د طالبانو حکومت یې په رسميت وپېژاند. له همدې امله اوس پوښتنه دا نه ده چې روسیه به له طالبانو سره اړیکې ساتي او که نه، بلکې دا ده چې مسکو به د طالبانو د حکومت د پیاوړي کولو لپاره تر کومه حده وړاندې ځي.

دا پرمختګ هغه وخت لا زیات اهمیت پیدا کوي چې په کابل کي د هند مخ په زیاتېدونکی حضور هم ورسره وکتل شي. هند د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په افغانستان کي د سفارتي اړیکو په جوړولو کي د پام وړ پرمختګ کړی دی او په تدریجي ډول یې له طالبانو سره خپلې سیاسي او سفارتي اړیکې بېرته پیاوړې کړې دي.

پاکستان په وار وار پر هند تور لګولی چې د تحریک طالبان پاکستان، یا ټي ټي پي، او بلوچ لېبرېشن آرمي، یا بي اېل اې، مالي ملاتړ کوي. خو نوي ډیلي دغه تورونه ردوي. په عملي توګه، هند او روسیه، سره له دې چې ګټې او تګلارې یې له یو بل سره ډېر توپیر لري، کېدای شي د یوې ګډې نتیجې په رامنځته کولو کي برخه واخلي، او هغه د طالبانو حکومت ته په نړیواله کچه د لا زیات ځای او مشروعیت برابرېدل دي.

د روسیې دریځ د څو دلایلو له مخې د لا زیاتې څېړنې وړ دی. لومړی، مسکو د افغانستان له امنیتي حالاتو پوره خبر دی. روسیه له هغو وسله والو ډلو سره د مقابلې اوږده سابقه لري چې له افغانستانه یا د افغانستان له لارې فعالیت کوي. مسکو په وار وار منځنۍ اسیا ته د ترهګرۍ د خپرېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.

له همدې امله دا منل ګران دي چې مسکو دې په افغانستان کي د تحریک طالبان پاکستان، بلوچ لېبرېشن آرمي، داعش خراسان، القاعدې، د ازبکستان اسلامي تحریک، د ختیځ ترکستان اسلامي تحریک او نورو وسله والو ډلو له موجودیت او فعالیتونو ناخبره وي. تحریک طالبان پاکستان د پاکستان لپاره تر ټولو بیړنۍ امنیتي اندېښنه ده.

له پرله پسې سفارتي خبرو سره سره، کابل هغه ګامونه نه دي اخیستي چې اسلام اباد یې د دې لپاره ضروري ګڼي چې تحریک طالبان پاکستان د افغانستان خاوره پر پاکستان د بریدونو لپاره ونه کاروي. بلوچ لېبرېشن آرمي هم د پاکستان په امنیتي اندېښنو کي ورځ تر بلې مهم ځای نیولی دی.

تر اوسه موجود شواهد دا ښيي چې افغان طالبان نه غواړي د هغو ډلو مخه ونیسي چې د افغانستان خاوره د نورو هېوادونو پر ضد د بریدونو لپاره کاروي.

دویم، د روسیې دریځ د افغانستان د ترهګرۍ په اړه د ملګرو ملتونو له پرله پسې ارزونو سره په اسانۍ نه شي برابرېدای. د ملګرو ملتونو امنیت شورا او د څارنې اړوندو ډلو په وار وار په خپلو راپورونو کي د هغو وسله والو تنظیمونو موجودیت، فعالیتونه او وړتیاوې په ګوته کړې دي چې د افغانستان له خاورې فعالیت کوي.

خو مسکو په عمومي توګه د امنیت شورا په بحثونو کي د ترهګرۍ پر ضد د طالبانو کارکردګي د سیاسي فشار یوه اساسي مسئله نه ده ګرځولې. دا خبره ځکه لا د پام وړ ده چې د روان کال د جون په میاشت کي د نړیوالې ترهګرۍ پر ضد د روسیې او پاکستان د ګډې کاري ډلې په اعلامیه کي په څرګنده له افغانستانه د راپیدا کېدونکې ترهګرۍ یادونه شوې وه.

درېیم، د مسکو فارمټ وروستۍ غونډه ځکه مهمه ده چې دا کومه یوازینۍ پېښه نه ده. طالبانو تر دې وړاندې هم د ګډو اعلامیو له هغو عبارتونو سره مخالفت کړی چې د ترهګرۍ یا د ګاونډیو هېوادونو پر وړاندې د هغوی د مسوولیتونو په اړه وو. ورته حالت د ۲۰۲۵ کال په اګست کي په کابل کي د پاکستان، چین او افغانستان د درې اړخیزو خبرو پر مهال هم رامنځته شوی و.

د ترهګرۍ په اړه هغه عبارتونه چې په ۲۰۲۳ کال کي د اسلام اباد په یوه پخوانۍ غونډه کي په اعلامیه کي شامل شوي وو، د راپورونو له مخې، وروسته هغه وخت طالبانو ته د منلو وړ نه وو چې د بلې ګډې اعلامیې لپاره وړاندیز شول. په دې اړه ویل شوي وو چې د طالبانو مشرتابه له دغو عبارتونو سره موافق نه و.

طالبان غواړي له سیمه ییزې سفارتکارۍ ګټه واخلي، خو د هغو عبارتونو له منلو ډډه کوي چې پر هغوی څرګند سیاسي یا امنیتي مسوولیتونه اچوي. دا د طالبانو د خبرو اترو طریقه څرګندوي. هغه ژمنې چې په یوه غونډه کي د منلو وړ ښکاري، وروسته هغه وخت ستونزمنې شي چې د طالبانو د داخلي سیاسي مصلحتونو له مخې وکتل شي.

نتیجه یې دا ده چې طالبان غواړي له سیمه ییزې سفارتکارۍ ګټه واخلي، خو د هغو عبارتونو له منلو ډډه کوي چې پر هغوی څرګند سیاسي یا امنیتي مسوولیتونه اچوي.

څلورم، د لاوروف له خوا د طالبانو حکومت ته د «ملي حکومت» ویل پراخې پایلې لري. په نړیواله سفارتکارۍ کي د سیاسي اصطلاحاتو کارول اهمیت لري. طالبانو ته د ملي حکومت ویل، که څه هم د مسکو له نظره د پوهېدو وړ خبره ده، خو دا د پخواني سیمه ییز دریځ په پرتله یو مهم بدلون دی.

په پخواني دریځ کي د داسې سیاسي بهیر پر اړتیا ټینګار کېده چې ټول اړخونه پکي شامل وي او طالبان خپلې نړیوالې ژمنې پوره کړي. دا د پوهېدو وړ ده چې مسکو نه غواړي افغانستان داسې تش سیاسي میدان شي چې بېلابېل بهرني قوتونه پکي خپل نفوذ پراخ کړي. خو په دې تګلاره کي یو ښکاره تضاد موجود دی.

یو حکومت کېدای شي تر یوه حده سیاسي ثبات وساتي، خو په عین وخت کي یې د واکمنۍ لاندې امنیتي حالات د ګاونډیو هېوادونو لپاره له جدي ستونزو ډک وي. دا تضاد د پاکستان لپاره هم پایلې لري. د تحریک طالبان پاکستان او نورو وسله والو ډلو په اړه د طالبانو دریځ د پاکستان د غوښتنو پر وړاندې تر ډېره نه دی بدل شوی.

که دغه حالت دوام وکړي، نو د پاکستان لپاره به د سیاسي او سفارتي ګامونو د پورته کولو لارې خامخا محدودې شي. د روسیې نوې تګلاره په سیمه کي سفارتي توازن هم بدلوي.

که هند له کابل سره خپلې اړیکې پراخوي او روسیه طالبانو ته ورځ تر بلې زیات سیاسي ځای برابروي، نو طالبان ښايي دې نتیجې ته ورسېږي چې په سیمه کي دومره نور انتخابونه لري چې د پاکستان د فشار مقابله پرې کولی شي. دا به د دې امکان نور هم کم کړي چې کابل د اسلام اباد امنیتي اندېښنو ته ځواب ووايي.

کېدای شي د روسیې د بدلیدونکې تګلارې تر ټولو مهمه پایله همدا وي. د مسکو فارمټ اصلي اهمیت دا و چې د افغانستان مهم سیمه ییز اړخونه یې پر دې ګډ تفاهم راټول کړي وو چې د افغانستان خاوره باید د ګاونډیو هېوادونو پر ضد ونه کارول شي. که دغه اتفاق ورو ورو له منځه ولاړ شي او هر هېواد له کابل سره خپلې جلا دوه اړخیزې ګټې تعقیب کړي، نو دغه سیمه ییز فارمټ به خپل ډېر پخوانی اهمیت له لاسه ورکړي.

که طالبان د تحریک طالبان پاکستان او نورو هغو ډلو پر ضد له جدي ګامونو اخیستو ډډه وکړي چې پاکستان په نښه کوي، نو اسلام اباد به بالاخره اړ شي چې د کابل په اړه د خپلې تګلارې پر بنسټیزو انګېرنو له سره غور وکړي.

انتخاب ښايي یوازې د خبرو اترو او مقابلې ترمنځ نه وي. بلکې انتخاب به د هغو اړیکو ترمنځ وي چې تر ډېره پر تمو ولاړې دي او هغو اړیکو ترمنځ چې پر څرګندو او ثابتو امنیتي واقعیتونو ولاړې وي. له همدې امله د مسکو بدلیدونکی دریځ ښايي داسې پایلې ولري چې یوازې د روسیې او طالبانو ترمنځ تر اړیکو ډېرې پراخې وي.

دا بدلون د افغانستان په شاوخوا کي سیمه ییز توازن بدلولی شي او په دې لړ کي پاکستان اړ ایستلی شي چې په ورځ تر بلې زیاتېدونکي سفارتي رقابت کي خپل دریځ له سره وارزوي.