ټورنټو (شال نیوز) : د کاناډا په ټورنټو ښار کي د پښتون ژغورنې غورځنګ (پي ټي اېم) په نړیوال کانفرنس کي ګډونوالو د پاکستان په پښتني سیمو کي د پوځي عملیاتو، جبري بې درکیو، د عامو خلکو د وژنو او پر سیاسي فعالیتونو د بندیزونو د ختمولو غوښتنه کړې ده.
دا کانفرنس د اکتوبر پر ۱۱مه د پي ټي اېم کاناډا څانګې جوړ کړی و، چې سلګونو کسانو پکي ګډون کړی و. د غونډې موضوع «د پاکستان د ظلمونو بې نقابه کول» وه.
په کانفرنس کي د پي ټي اېم مشر منظور پښتین، په کاناډا کي د افغانستان پخوانۍ سفیرې شینکۍ کړوخېل، د کاناډا پخواني سفیر او وزیر کرس الېګزانډر، د پي ټي اېم کاناډا مشر رحیم سیال او یو شمېر نورو سیاسي او د بشري حقونو فعالانو ګډون کړی و.
ویناوالو د پاکستان پر پوځي او امنیتي تګلارو نیوکې وکړې او ویې ویل چې په پښتني سیمو کي د اوږدې مودې جګړو، پوځي عملیاتو او بې ځایه کېدو له امله عامو خلکو ته درانه ځاني او مالي زیانونه رسېدلي دي.
منظور پښتین: پښتانه باید د خپلو سیمو د راتلونکي پرېکړې پخپله وکړي
د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر منظور پښتین کانفرنس ته د انټرنېټ له لارې وینا وکړه. هغه وویل چې د پاکستان د پوځ او امنیتي ادارو تګلارې په پښتني سیمو کي د ناامنۍ، بې کورۍ او د عامو خلکو د ستونزو لوی لاملونه دي.
پښتین د پوځي عملیاتو، د خلکو د ځمکو د نیولو، جبري بې درکیو او پر سیاسي فعالیتونو د محدودیتونو یادونه وکړه او ویې ویل چې تر څو د خلکو حقونه نه وي منل شوي، په سیمه کي تلپاتې امن نه شي راتلای.
نوموړي ټینګار وکړ چې پښتانه باید د خپلو سیمو د سیاسي، اقتصادي او انتظامي چارو په پرېکړو کي واک ولري. منظور پښتین د پښتنو، بلوڅو، سندھیانو او کشمیریانو ترمنځ د ګډې مبارزې غوښتنه هم وکړه.
هغه وویل چې هغه قومونه چې له ورته ستونزو سره مخ دي، باید د خپلو حقونو د ساتنې لپاره له یو بل سره همکاري وکړي.
کرس الېګزانډر: تاوتریخوالی ختم کړئ، دا د هرې ستونزې د حل پیل دی
په افغانستان کي د کاناډا پخواني سفیر او د دغه هېواد پخواني وزیر کرس الېګزانډر کانفرنس ته په وینا کي د پاکستان پر پوځي مشرتابه سختې نیوکې وکړې.
هغه وویل چې د پاکستان پوځي او استخباراتي ادارو د افغانستان په چارو کي د لاسوهنې او د وسله والو ډلو د ملاتړ له لارې په سیمه کي د ناامنۍ په زیاتېدو کي رول لوبولی دی.
الېګزانډر وویل:
«تاوتریخوالی ختم کړئ. همدا د هر څه د حل اساسي لار ده.»
نوموړي د پاکستان له حکومت او نړیوالې ټولنې وغوښتل چې د عامو خلکو پر ضد د تاوتریخوالي د مخنیوي لپاره عملي ګامونه واخلي.
هغه د پاکستان د پوځ مرکزي دفتر او استخباراتي ادارې ته په اشاره وویل چې د سیمې د واک او نفوذ په اړه د پاکستان پوځي فکر د افغانستان او منځنۍ ایشیا پر حالاتو اغېز کړی دی.
الېګزانډر د روسیې، چین، ایران او پاکستان د تګلارو ترمنځ د اړیکو یادونه هم وکړه او ویې ویل چې د دغو هېوادونو د واکمنو ادارو پرېکړې پر نړیوال امنیت اغېز لري.
هغه د افغانستان د طالبانو واک ته رسېدل، د اوکراین جګړه او په منځني ختیز کي روانې شخړې د نړیوال امنیت له لویو ستونزو سره وتړلې.
د کاناډا پخواني سفیر د پي ټي اېم د مبارزې ستاینه وکړه او ویې ویل چې د خلکو راټولېدل، د ستونزو په اړه خبرې کول او د بشري حقونو د سرغړونو ثبتول مهم دي.
هغه د ۲۰۲۴ کال په اکتوبر کي د خېبر د پښتون قامي جرګې یادونه وکړه او ویې ویل چې دا ډول غونډې باید دوام ولري. الېګزانډر د بلوڅې فعالې کریمې بلوڅ نوم هم یاد کړ، چې د ۲۰۲۰ کال په دسمبر کي یې مړی په ټورنټو کي موندل شوی و.
کریمې بلوڅ په ۲۰۱۶ کال کي په کاناډا کي پناه اخیستې وه. د ټورنټو پولیسو د هغې مړینه مشکوکه نه وه بللې، خو ملګرو او د بشري حقونو فعالانو یې د مړینې د حالاتو په اړه پوښتنې راپورته کړې وې. د هغې د وژل کېدو خبره پولیسو نه ده ثابته کړې.
شینکۍ کړوخېل: د پښتنو او بلوڅو یووالی ضروري دی
په کاناډا کي د افغانستان پخوانۍ سفیرې او د افغان پارلمان پخوانۍ غړې شینکۍ کړوخېل په خپله وینا کي د پښتنو او بلوڅو ترمنځ د سیاسي او ټولنیزو اړیکو پر پیاوړتیا ټینګار وکړ.
هغې د پاکستان د امنیتي او استخباراتي ادارو پر تګلارو نیوکې وکړې او ویې ویل چې د خپلو حقونو غوښتونکي خلک باید د ریاست د دښمنانو په سترګه ونه کتل شي.
کړوخېل وویل چې د جګړو او ناامنۍ له امله اغېزمن شوي خلک حق لري چې خپلې ستونزې بیان کړي او د انصاف غوښتنه وکړي.
په کانفرنس کي شېر جان تکل د پښتني سیمو د امنیتي حالاتو، بې کورۍ، جبري بې درکیو او د بشري حقونو د سرغړونو په اړه شمېرې او معلومات وړاندې کړل. هغه وویل چې د دغو پېښو ثبتول او نړیوالو ادارو ته د معلوماتو رسول د حساب ورکولو لپاره ضروري دي.
کانفرنس د ملګرو ملتونو تر څارنې لاندې د خپلواک کمېسیون غوښتنه وکړه
د کانفرنس په پای کي یو پرېکړه لیک منظور شو چې پکي د پاکستان په پښتني سیمو کي د بشري حقونو د سرغړونو د خپلواکو پلټنو غوښتنه شوې ده.
په پرېکړه لیک کي ویل شوي چې د جبري بې درکیو، له عدالتي فیصلې پرته د وژنو، د عامو خلکو د نیولو، پوځي عملیاتو او د کورونو د ورانېدو په اړه باید پلټنې وشي.
ګډونوالو غوښتنه وکړه چې د پاکستان حکومت دې د بې درکه کسانو د برخلیک په اړه معلومات ورکړي او هغه کسان دې خوشې کړي چې له قانوني جواز پرته بندیان دي.
په پرېکړه لیک کي د ملګرو ملتونو تر څارنې لاندې د حقیقت موندنې او پخلاینې د یو خپلواک کمېسیون د جوړېدو غوښتنه هم شوې ده.
د دغه کمېسیون دنده به دا وي چې د تېرو کلونو د بشري حقونو د سرغړونو معلومات راټول کړي، د اغېزمنو کورنیو خبرې واوري او د راتلونکو سرغړونو د مخنیوي لپاره سپارښتنې وکړي.
د پښتون قامي جرګې شمېرې: تر ۷۶ زرو زیات کسان وژل شوي
د ټورنټو کانفرنس په پرېکړه لیک کي د ۲۰۲۴ کال د اکتوبر د پښتون قامي جرګې شمېرې هم یادې شوې دي.
د دغو شمېرو له مخې:
۷۶ زره او ۵۸۴ کسان د جګړو او ناامنۍ له امله وژل شوي دي.
۵ اعشاریه ۷ میلیونه خلک له خپلو کورونو بې ځایه شوي دي.
۱۷۰ زره کورونه وران شوي دي.
تر ۶۷۰۰ زیات کسان بې درکه شوي دي.
دا هغه شمېرې دي چې د پښتون قامي جرګې له خوا وړاندې شوې وې. په ورکړل شوي راپور کي د دغو شمېرو د خپلواک تایید معلومات نشته. ګډونوالو غوښتنه وکړه چې نړیوالې ادارې دې د دغو زیانونو د پلټنو لپاره خپلواکې ډلې وګوماري.
د بې کوره شویو خلکو ستنېدل او د قدرتي وسایلو واک
په پرېکړه لیک کي د هغو کورنیو د خوندي ستنېدو غوښتنه هم شوې چې د پوځي عملیاتو او ناامنۍ له امله له خپلو سیمو کډه کولو ته اړ شوې دي.
ګډونوالو وویل چې د ورانو شویو کورونو، سکولونو، روغتونونو او نورو عامه ودانیو د بیا جوړولو لپاره باید عملي ګامونه واخیستل شي.
د کانفرنس په پرېکړه لیک کي دا غوښتنه هم شوې چې د پښتني سیمو اوسېدونکي باید د خپلو ځمکو او قدرتي وسایلو په اړه په پرېکړو کي برخه ولري. په دغو وسایلو کي تېل، ګېس، معدنیات او اوبه شاملې دي.
ګډونوالو د ښځو او ماشومانو د خوندیتوب، د نجونو د تعلیم، د ځمکنیو ماینونو د پاکولو او د ډرون بریدونو له امله د عامو خلکو د مرګ ژوبلې د پلټنو غوښتنه هم کړې ده.
په پرېکړه لیک کي د انټرنېټ د بندیزونو د ختمولو غوښتنه شوې او ویل شوي چې دغه بندیزونه خلک له اړیکو او د پېښو له ثبتولو محروموي.
د پي ټي اېم پر بندیز د ختمولو غوښتنه
د کانفرنس ګډونوالو د پاکستان له حکومته وغوښتل چې پر پښتون ژغورنې غورځنګ لګول شوی بندیز ختم کړي. د پاکستان وفاقي حکومت د ۲۰۲۴ کال په اکتوبر کي پي ټي اېم د ترهګرۍ ضد قانون لاندې ناقانونه تنظیم اعلان کړی و.
حکومت ویلي وو چې د دغه غورځنګ فعالیتونه د ملي امنیت او عامه نظم لپاره خطر دي. خو د بخښنې نړیوال سازمان د دغه بندیز مخالفت کړی او ویلي یې دي چې پي ټي اېم د پښتنو د بشري حقونو لپاره سوله ییزه مبارزه کوي.
دغه سازمان ویلي چې د ترهګرۍ ضد قوانینو په وسیله د سوله ییزو سیاسي فعالیتونو محدودول د خلکو د راټولېدو او د تنظیم جوړولو حقونه زیانمنوي.
د بخښنې نړیوال سازمان د پي ټي اېم د دوو فعالانو، حنیف پښتین او نورالله ترین، د بې درکۍ په اړه هم اندېښنه څرګنده کړې وه. د سازمان په وینا، دغه کسان په پېښور کي د صوبايي حکومت له خوا له جوړې شوې غونډې وروسته بې درکه شوي وو.
له هغوی سره نیول شوي پنځه نور کسان دوه میاشتې وروسته خوشې شوي وو، خو د سازمان د اپرېل د بیان تر وخته د حنیف پښتین او نورالله ترین د برخلیک په اړه معلومات نه وو ورکړل شوي.
په خېبر پښتونخوا کي د ایمرجنسۍ پر مهال کانفرنس
د ټورنټو کانفرنس په داسې وخت کي شوی چې په خېبر پښتونخوا کي د ناامنۍ او سیاسي اختلافونو له امله حالات نور هم کړکېچن شوي دي.
د اکتوبر پر ۱۱مه په صوبه کي د ایمرجنسۍ له اعلان او د تحریک انصاف د صوبايي حکومت له ځنډېدو وروسته د وفاقي حکومت او تحریک انصاف ترمنځ اختلافونه زیات شوي دي.
وفاقي چارواکي وايي چې د ایمرجنسۍ پرېکړه د وسله والو بریدونو د زیاتېدو او د امنیتي حالاتو د خرابېدو له امله شوې ده. خو تحریک انصاف دغه پرېکړه سیاسي بللې او ویلي یې دي چې د صوبې د آئیني واکونو خلاف ده.
د پي ټي اېم د ټورنټو کانفرنس ګډونوالو په خپل پرېکړه لیک کي له نړیوالې ټولنې وغوښتل چې د پاکستان د پښتني سیمو حالاتو ته جدي پام وکړي او د بشري حقونو د سرغړونو د پلټنو ملاتړ وکړي.
ګډونوالو وویل چې د اغېزمنو خلکو د حقونو د ساتنې لپاره د پېښو ثبتول، د شواهدو راټولول او نړیوالو ادارو ته د دغو معلوماتو رسول ضروري دي. د کانفرنس د ویناوالو پر تازه څرګندونو د پاکستان د حکومت یا پوځ ځانګړی غبرګون په ورکړل شوي راپور کي نه دی راغلی.


شال نیوز