اسد الله مایار
د اکتوبر دویمه د عدم تشدد نړیواله ورځ ده. ملګرو ملتونو دا ورځ په ۲۰۰۷ کال کې د مهاتما ګاندي د زوکړې په مناسبت ونوموله، څو د عدم تشدد، زغم او سولهییزې مبارزې په اړه عامه پوهاوی زیات شي.
د پښتنو لپاره د دې ورځې بحث له باچا خان او خدایي خدمتګار غورځنګ سره هم تړاو لري. عبدالغفار خان، چې په باچا خان او فخر افغان مشهور و، په داسې ټولنه کې د عدم تشدد خبره کوله چې د مېړانې، غچ او وسلې دود پکې ژورې ریښې لرلې.
عدم تشدد د مبارزې پرېښودل نه دي. په سیاسي او مدني مبارزو کې سولهییز لاریونونه، اعتصابونه، بایکاټ، مدني نافرماني، سیاسي تنظیم او عامه پوهاوی د غیر وسلهوال مقاومت له لارو ګڼل کېږي.
د نړۍ په معاصر تاریخ کې مهاتما ګاندي او مارټن لوتر کینګ جونیئر د عدم تشدد له مشهورو څېرو څخه دي. نېلسن منډېلا هم د نژادي توپیر پر ضد د مبارزې یوه مهمه څېره وه، خو د هغه سیاسي مبارزې بېلابېل پړاوونه لرل او وسلهوال مقاومت هم پکې شامل و.
د پښتنو په معاصر سیاسي تاریخ کې باچا خان له عدم تشدد سره تر ټولو ډېر تړل شوی نوم دی. هغه له سیاسي مبارزې مخکې هم تعلیم او ټولنیز سمون ته پام کړی و. ښوونځي یې جوړول او هڅه یې کوله چې د پښتنو په ټولنه کې تعلیم، تنظیم، ټولنیز خدمت او سیاسي پوهاوی پراخ شي.
په ۱۹۲۹ کال کې د خدایي خدمتګار غورځنګ جوړ شو. خدمت، نظم، تعلیم او عدم تشدد د دې غورځنګ له مهمو اصولو وو. د دې غورځنګ زرګونو غړو د عدم تشدد ژمنه کوله او ځانونه یې د ټولنې خدمت ته وقف کول.
د باچا خان لپاره عدم تشدد د دې مانا نه لرله چې خلک دې د ظلم پر وړاندې چوپ پاتې شي. د هغه دریځ دا و چې د حق لپاره دې مبارزه وشي، خو غچ او تاوتریخوالی دې د مبارزې وسیله نه ګرځي.
د خدایي خدمتګارو لپاره دا یوازې یوه نظریه هم نه وه. د ۱۹۳۰ کال د اپرېل پر ۲۳مه د پېښور په قصهخوانۍ بازار کې د برتانوي واکمنۍ ځواکونو پر مظاهره کوونکو ډزې وکړې. د وژل شویو د شمېر په اړه په تاریخي سرچینو کې اختلاف شته، خو دا پېښه د خدایي خدمتګارو او د سیمې د استعماري ضد مبارزې په تاریخ کې یوه مهمه پېښه ګڼل کېږي.
د قصهخوانۍ پېښې د باچا خان د عدم تشدد فکر له یوې سختې ازموینې سره مخ کړ: کله چې مقابل لوری وسله کاروي، ایا بېوسلې خلک کولای شي له تاوتریخوالي پرته خپل مقاومت ته دوام ورکړي؟
همدا فکر د پښتني مېړانې له دودیز تصور سره یوه مهمه پوښتنه راپورته کوله: ایا مېړانه یوازې په وسله، جګړه او غچ کې ده، که د قهر کنټرول، د غچ پرېښودل او د ظلم پر وړاندې بېوسلې درېدل هم مېړانه ده؟
باچا خان هڅه کوله چې عدم تشدد د پښتني ټولنې لپاره له بهر څخه راوړل شوې نظریه ونه ګڼل شي. هغه یې له خدمت، صبر، انساني عزت او ټولنیز مسوولیت سره تړلو.
د هغه په فکر کې د پښتنو ستونزه یوازې سیاسي واک نه و. بېتعلیمي، خپلمنځي دښمنۍ، غچ، قبیلوي شخړې او د ټولنیز تنظیم کمزورتیا هم هغه مسایل وو چې ده پرې خبرې کولې. همدا وجه وه چې تعلیم د هغه په مبارزه کې دومره مهم ځای درلود.
د سیاسي مقاومت په اړه د اریکا چینووېت او ماریا سټیفن څېړنې د ۱۹۰۰ او ۲۰۰۶ کلونو ترمنځ د لویو وسله والو او غیر وسلهوالو کمپاینونو معلومات څېړلي دي. د دوی د څېړنې له مخې، په څېړل شوې موده کې غیر وسلهوال کمپاینونه د وسلهوالو کمپاینونو په پرتله تر دوه چنده ډېر بریالي وو.
څېړونکي وايي، یو مهم لامل یې دا و چې په غیر وسلهوال مقاومت کې د ټولنې د پراخو برخو ګډون اسانه وي. په داسې حرکتونو کې ښځې، محصلان، استادان، مزدوران، دوکانداران، سپینږیري او نور عام خلک هم برخه اخیستلی شي.
وسلهواله مبارزه عموماً د لږ شمېر کسانو په لاس کې وي، خو مدني مقاومت د پراخ ولس د ګډون امکان برابروي. اعتصاب، لاریون، بایکاټ، رایه، سیاسي تنظیم او عامه فشار هغه لارې دي چې د ټولنې بېلابېلې برخې پکې ګډون کولی شي.
خو دا په دې مانا نه ده چې هر سولهییز حرکت بریالی کېږي. د نړۍ په بېلابېلو برخو کې سولهییز حرکتونه ځپل شوي او له ناکامۍ سره هم مخ شوي دي. د چینووېت او سټیفن څېړنه د یوې ځانګړې تاریخي مودې د لویو سیاسي کمپاینونو پرتله ده، نه دا ادعا چې عدم تشدد په هر وخت او هر حالت کې بریالی وي.
د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته پښتنو په تېرو څو لسیزو کې د جګړو، وسلهوالو ډلو، افراطیت، پوځي عملیاتو، بېځایه کېدو او سیاسي بېثباتۍ اغېزې لیدلې دي. په افغانستان کې له شوروي جګړې څخه تر کورنیو جګړو، د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ، د امریکا په مشرۍ شل کلنې جګړې او د طالبانو تر بیا واکمنېدو پورې څو نسلونه د جګړې تر اغېز لاندې لوی شوي دي.
د کرښې بلې غاړې ته په خیبر پښتونخوا او پخوانیو قبایلي سیمو کې هم خلکو د وسلهوالو ډلو، ځانمرګو بریدونو، هدفي وژنو، پوځي عملیاتو او پراخو بېځایه کېدو تجربه کړې ده. په دې اوږده موده کې نه یوازې خلک وژل شوي او کورونه وران شوي، بلکې د تاوتریخوالي اغېزې د خلکو پر سیاست، اقتصاد، تعلیم او ټولنیز ژوند هم پاتې شوې دي.
له همدې امله د باچا خان د عدم تشدد فکر د نن ورځې له حالاتو سره یوه بله پوښتنه راولاړوي: په داسې سیمه کې چې تاوتریخوالي پکې څو نسلونه اغېزمن کړي، د سیاسي او مدني حقونو لپاره غیر وسلهواله مبارزه څومره ځای لرلی شي؟
د دې پوښتنې ځواب ساده نه دی.
په تېرو کلونو کې په پښتني سیمو کې داسې ولسي حرکتونه هم راپورته شوي چې د امنیت، ورکو کسانو، ماینونو، بېځایه کېدو او مدني حقونو په اړه یې د لاریونونو، جرګو او نورو سولهییزو لارو خپل غږ پورته کړی دی.
د دغو حرکتونو پر سیاست او غوښتنو اختلاف موجود دی، خو د دوی موجودیت ښيي چې د پښتنو په معاصر سیاست کې غیر وسلهوال احتجاج لا هم د سیاسي څرګندونې یوه وسیله ده.
دا بحث د ټولنیزو رسنیو په زمانه کې بله بڼه هم لري.
د نن ورځې پښتون ځوان د باچا خان د وخت له ځوان سره په ډېر مختلف چاپېریال کې ژوند کوي. اوس یو موبایل په څو ثانیو کې یو خبر، تصویر یا ویډیو میلیونونو کسانو ته رسولی شي. خو همدغه وسیله ناسم معلومات، کرکه، قومي تعصب، مذهبي افراطیت او د تاوتریخوالي تبلیغات هم په چټکۍ خپرولی شي.
په داسې حالت کې د عدم تشدد مفهوم یوازې دا نه دی چې څوک وسله وانخلي. دا پوښتنه هم ورسره تړلې ده چې په سیاسي اختلاف کې ژبه څنګه کارول کېږي، مخالف څنګه کتل کېږي او ایا ټولنیزې رسنۍ د بحث لپاره کارول کېږي که د نفرت د پراخولو لپاره.
د باچا خان په فکر کې تعلیم او سیاسي شعور د ټولنیز بدلون مهمې وسیلې وې. د هغه لپاره د یوه ولس ځواک یوازې په وسلو کې نه و، بلکې په تعلیم، تنظیم، یووالي او د خلکو په سیاسي پوهه کې هم و. نږدې یوه پېړۍ وروسته د پښتنو حالت بدل شوی، خو ځینې پخوانۍ پوښتنې لا هم پاتې دي.
څنګه تعلیم پراخ شي؟ څنګه سیاسي اختلاف په دښمنۍ بدل نه شي؟ څنګه د خلکو د حقونو غوښتنه وشي، خو ولس یو ځل بیا د وسلهوالو شخړو قرباني نه شي؟ او څنګه یو ځوان نسل د جګړې او غچ له ژبې پرته د خپل راتلونکي په اړه خبرې وکړي؟
د عدم تشدد نړیواله ورځ د پښتنو لپاره ځکه هم د پام وړ ده چې باچا خان نږدې یوه پېړۍ وړاندې په همدې ټولنه کې د وسلهوال غچ پر ځای د منظم او سولهییز مقاومت تجربه وړاندې کړه. د هغه تجربه خپلې بریاوې، ناکامۍ او تاریخي شرایط لرل. د نن ورځې سیاسي حالات هم د شلمې پېړۍ له حالاتو سره یو شان نه دي.
خو هغه پوښتنه چې باچا خان د پښتنو مخې ته ایښې وه، لا هم پر خپل ځای ده: ایا یو ولس کولای شي د ظلم او بېعدالتۍ پر وړاندې ودرېږي، خپل سیاسي او مدني حقونه وغواړي، خو د تاوتریخوالي په هغه کړۍ کې بیا داخل نه شي چې پایله یې ډېر ځله یو بل غچ او یوه بله جګړه وي؟
د باچا خان ځواب تعلیم، خدمت، تنظیم او عدم تشدد و. نږدې یوه پېړۍ وروسته، د اکتوبر دویمه د همدې فکر د بیا لوستلو او پرې د بحث کولو یو فرصت دی.
.jpeg)
