اسد الله مایار
د ازادۍ د مبارزې تاریخ تر ډېره د مشهورو مشرانو په نومونو یادېږي، خو د دې مبارزې تر شا زرګونه داسې نارینه او ښځې هم وو چې د خپلو سیاسي باورونو او اصولو لپاره یې زندانونه وګالل، کورنۍ او مالونه یې له ستونزو سره مخ شول او د ژوند کلونه یې د مبارزې په ډګر کې تېر کړل.
د مردان د مایار ،حاجي حسین شاه، هم له همدغو کسانو څخه و؛ د خدایي خدمتګار غورځنګ یو سیمه ییز فعال چې د کورنۍ د روایت له مخې یې د برتانوي واکمنۍ پر مهال څو ځله زندان تېر کړ او له خپلواکۍ وروسته هم د خپلو سیاسي فعالیتونو له امله بندي شو.
له مایاره تر باچا خان پورې
حاجي حسین شاه په ۱۸۸۵م کال کې د مردان ضلعې د مایار په کلي کې د احمد خان په کور کې وزېږېد. هغه د محمدزو د اشلا خېلو له ټبر سره تړاو درلود.
د کورنۍ د روایت له مخې، د هغه نیکونه د اتلسمې پېړۍ په لومړیو کې له نوښار څخه مایار ته کډه شوي وو. کورنۍ یې په سیمه کې د اخونزادهګانو په نوم هم پېژندل کېده.
حسین شاه په یوه زمیداره کورنۍ کې لوي شو. د ګنیو او نورو فصلونو د خرڅلاو لپاره به یې شاوخوا سیمو ته سفرونه کول. د همدې سفرونو په ترڅ کې یوه ورځ هشتنګر ته ولاړ، هغه سیمه چې د خان عبدالغفار خان، باچا خان، له سیاسي او ټولنیزې مبارزې سره ژور تړاو لري.
د کورنۍ په روایت کې ویل کېږي چې حسین شاه هلته باچا خان ولید چې یوې غونډې ته یې وینا کوله. د باچا خان خبرو پرې ژور اغېز وکړ. له غونډې وروسته یې ورسره ولیدل او مایار ته یې د ورتلو بلنه ورکړه.
همدا لیدنه د حسین شاه په ژوند کې د یو نوي پړاو پېل وګرځېده. څه موده وروسته باچا خان مایار ته ورغی او په سیمه کې د هغه د غورځنګ فعالیتونه پراخ شول.
خدایي خدمتګار او زندان
د کورنۍ د تاریخ له مخې، حسین شاه په مایار او شاوخوا سیمو کې د خدایي خدمتګار غورځنګ له لومړنیو تنظیموونکو څخه و او وروسته یې په غورځنګ کې د «کپتان» دنده هم ترسره کړه. هغه په لومړي ځل په ۱۹۲۹م کال کې د برتانوي واکمنۍ پر ضد د سیاسي فعالیتونو پر مهال ونیول شو.
د کورنۍ په روایتونو کې ویل کېږي چې حسین شاه او ملګري یې په زندانونو کې له سخت چلند سره مخ وو. د خدایي خدمتګارانو سرې جامې به سوځول کېدې او بندیان به په سخته یخنۍ کې په اوبو کې اچول کېدل.
دا جزیات تر ډېره د کورنۍ د شفاهي تاریخ برخه ده، خو د خدایي خدمتګار غورځنګ له غړو سره د برتانوي واکمنۍ سخت چلند د دې غورځنګ د تاریخ په بېلابېلو اسنادو کې هم ثبت شوی دی.
د حسین شاه له نږدې ملګرو څخه یو فردوس خان و چې د کورنۍ په وینا له هغه سره یې د سختیو پر مهال خپل سیاسي دریځ نه و پرېښی.
په ۱۹۳۲م کال کې حسین شاه یو ځل بیا ونیول شو. د کورنۍ د معلوماتو له مخې، دا ځل یې شاوخوا درې کاله د هغه مهال د صوبه سرحد په بېلابېلو زندانونو کې تېر کړل او د بند یوه برخه یې له باچا خان او نورو خدایي خدمتګارانو سره تېره کړه.
خپلواکي راغله، خو زندان پای ته ونه رسېد
د ۱۹۴۷ کال له خپلواکۍ سره د حسین شاه سیاسي مبارزه پای ته ونه رسېده. په ۱۹۴۹م کال کې، د هغه مهال د صوبه سرحد د اعلا وزیر عبدالقیم خان د حکومت پر مهال، حسین شاه د درېیم ځل لپاره ونیول شو. د کورنۍ د غړو په وینا، هغه شاوخوا درې کاله نور هم په زندان کې تېر کړل.
د کورنۍ په شفاهي روایت کې یوه خبره له هغه سره ډېره تړل کېږي. ویل کېږي چې کله یو قاضي ترې وپوښتل چې هېواد خو خپلواک شوی، اوس ولې بیا احتجاج کوئ، حسین شاه په ځواب کې وویل:
«انګریزان له هېواده ووتل، خو اوس یې اولادونه پر موږ په هماغه نظام، هماغو قوانینو او هماغه ظلم واکمني کوي.»
د دې خبرې کره الفاظ په خپلواکو تاریخي اسنادو کې نه دي تایید شوي، خو کورنۍ یې دا د حسین شاه د سیاسي فکر د څرګندولو لپاره نسل په نسل روایتوي. د هغه لپاره خپلواکي یوازې د یو واکمن د وتلو نوم نه و؛ هغه سیاسي او ټولنیز عدالت هم د آزادۍ برخه ګڼله.
د ایوب خان د مارشل لا پر مهال بیا زندان
د کورنۍ د معلوماتو له مخې، حسین شاه له حج څخه تر راستنېدو وروسته په ۱۹۵۸م کال کې، د جنرل ایوب خان د مارشل لا پر مهال، یو ځل بیا ونیول شو او ملتان زندان ته ولېږل شو. هغه په درې کاله بند محکوم شوی و، خو د زندان سختو شرایطو او خرابې غذا یې روغتیا سخته کمزورې کړه.
شاوخوا یو نیم کال وروسته د ناروغۍ له امله، په داسې حالت کې چې بې هوښه و، له زندانه خوشی شو. د کورنۍ غړي یوه په زړه پورې خاطره ترې بیانوي: کله چې څو ورځې وروسته یې روغتیا لږه ښه شوه او پوه شو چې له زندانه خوشی شوی، خپه شو.
دوی وايي، حسین شاه ځکه خپه و چې خپله ټاکل شوې سزا یې بشپړه نه شوه کړی. د عمر تر وروستیو کلونو پورې زندان ورته یوازې شخصي کړاو نه و؛ هغه یې د خپلو سیاسي اصولو لپاره د ورکړې بیه ګڼله.
سیاسي او ټولنیز ژوند
حسین شاه له زندانونو بهر هم په عامه او سیاسي ژوند کې فعال پاتې شو. په خپل کلي کې یې د نېشنل عوامي پارټۍ له فعالیتونو سره تړاو درلود. د کورنۍ د تاریخ له مخې، هغه د ۱۹۶۰م کال د جنورۍ د بنسټیزو ډیموکراسۍ، یا «بي ډي»، په ټاکنو کې هم برخه واخیسته او غړیتوب یې ترلاسه کړ.
کله چې عمر پرې زیات شو او عملي فعالیتونه یې محدود شول، پخواني سیاسي او ټولنیز ملګري به یې لا هم لیدو ته ورتلل. په دوي کې مولانا محمد ادریس، د طورو مولانا عنایت الله، مولانا ګل بادشاه، زلمي بابا، حاجي عبدالحکیم چې په خاکسار حاجي صاحب مشهور و، او د چارسدې تسبیح الله خان شامل وو.
دا لیدنې د هغه پخواني نسل د اړیکو یوه نښه وه چې سیاست ورته یوازې د ټاکنو او څوکیو خبره نه وه، بلکې د اوږدې ملګرتیا او ګډې مبارزې برخه وه.
وروستۍ مخه ښه
حاجي حسین شاه په ۱۹۸۱م کال کې د ۹۶ کلونو په عمر وفات شو. هغه شپږ زامن او دوه لوڼې لرلې. د کورنۍ د معلوماتو له مخې، اوس یې یوازې یو زوې، حاجي مختیار خان، ژوندی دی چې د خپل پلار د سیاسي فکر او قامي سیاست له دود سره تړلی پاتې شوی دی. نور زامن او لوڼې یې وفات شوي دي.
د حسین شاه د جنازې یوه خاطره د کورنۍ په تاریخ کې ځانګړی ځای لري.
باچا خان هغه مهال ډېر عمر خوړلی، کمزوری او ناروغ و او د تګ راتګ لپاره یې ویلچېر کاراوه، خو د کورنۍ په وینا د خپل زاړه ملګري حاجي حسین شاه جنازې ته مایار ته ورغی. د لسیزو زندانونو، سیاسي مبارزې او ملګرتیا وروسته، دا د یوه زاړه ملګري لپاره د باچا خان وروستۍ مخه ښه وه.
د یو نسل کیسه
د حاجي حسین شاه ژوند یوازې د یوه سړي کیسه نه ده. هغه د هغو زرګونو سیمه ییزو فعالانو د نسل استازیتوب کوي چې نومونه یې د تاریخ په لویو کتابونو کې ډېر نه لیدل کېږي، خو د خدایي خدمتګار غورځنګ او د سیمې د سیاسي تاریخ اصلي بار یې پر اوږو وړی و.
دوي زندانونه ولیدل، له خپلو کورنیو لرې پاتې شول او د خپلو سیاسي باورونو لپاره یې د ژوند اوږده برخه په مبارزه کې تېره کړه. د تاریخ په حافظه کې تل یوازې هغه کسان نه پاتې کېږي چې مشري یې کړې وي. کله ناکله تاریخ د هغو خلکو پر اوږو هم ولاړ وي چې نومونه یې ورو ورو هېر شي، خو د خپلو اصولو لپاره یې ورکړې قربانۍ پاتې وي.
حاجي حسین شاه هم د همداسې یو نسل سړی و.
.jpeg)
.jpeg)