واشنګټن / تهران / اسلام ‌اباد / تل ابیب : د ایران او امریکا ترمنځ له وروستیو پوځي نښتو او د درې ورځني نسبي پوځي سکون وروسته، د سیمې ډیپلوماټیک تحرک چټک شوی دی. امریکا د ایران سره د خبرو د پرمختګ خبره کوي، خو تهران وايي، چې له واشنګټن سره یې د مستقیمو مذاکراتو د بیا پېل غوښتنه نه ده کړې.

په همدې حال کې پاکستان او قطر د غیرمستقیمو خبرو د اسانتیا هڅې روانې ساتلې دي او د اسراییل وزیراعظم بنیامین نتنیاهو واشنګټن ته رسېدلی، چې ټاکل شوې د امریکا له ولسمشر ډونلډ ټرمپ سره د ایران د کړکېچ په اړه مهمې خبرې وکړي.

د امریکا ولسمشر ډونلډ ټرمپ ،د جولایۍ په ۲۷مه، وویل، چې واشنګټن له ایران سره «ښې او ژورې خبرې» کوي او د یوې احتمالي هوکړې لپاره مناسب فرصت موجود دی. نوموړي زیاته کړه، چې امریکا خبرو ته وخت ورکوي، خو که ډیپلوماټیکې هڅې بې‌ پایلې شي، ټول پوځي انتخابونه به پر خپل ځای پاتې وي. د رویټرز د راپور له مخې، ټرمپ یو ځل بیا ټینګار کړی دی چې د ایران اټومي پروګرام به د هر ډول راتلونکې هوکړې اساسي برخه وي.

خو د ایران د بهرنیو چارو وزارت د ټرمپ دا څرګندونې رد کړې دي. د دغه وزارت ویاند اسماعیل بقایي ویلي دي، چې تهران له امریکا سره د مستقیمو خبرو د بیا پېل غوښتنه نه ده کړې او تر اوسه داسې مذاکرات نه دي روان. د هغه په وینا، که هر ډول تماس موجود وي، هغه یوازې د عمان، قطر، پاکستان او نورو منځګړو هېوادونو له لارې په غیرمستقیم ډول ترسره کېږي. اسوشیټیډ پرېس هم د ایراني چارواکو له قوله راپور ورکړی دی چې ایران د مستقیمو مذاکراتو دعوه نه مني او وايي، چې هر راتلونکی سیاسي بهیر باید د متقابل احترام او عملي ضمانتونو پر بنسټ وي.

د وروستیو درېیو ورځو په ترڅ کې د امریکا او ایران ترمنځ کوم لوي پوځي برید نه دی ثبت شوی. اسوشیټیډ پرېس وايي، چې دغه پوځي سکون منځګړو هېوادونو ته فرصت ورکړی چې د اوربند د ټینګښت او د جګړې د پراخېدو د مخنیوي لپاره خپلې هڅې زیاتې کړي. خو د سیمې امنیتي وضعیت لا هم نازک بلل کېږي، ځکه د ایران له ملاتړ برخمنې ځینې وسله‌ والې ډلې لا هم په سیمه کې فعالې دي او د هرې نوې پېښې امکان شته.

په همدې حال کې عمان د هرمز تنګي د امنیت او د نړیوالو سوداګریزو بېړیو د خوندي تګ راتګ لپاره د محدودې هوکړې پر سر هلې ځلې کوي. د وال سټریټ ژورنال د راپور له مخې، په دغو خبرو کې د لنډمهالي اوربند، د سمندري امنیت، د اعتماد جوړونې او ځینو اقتصادي اقداماتو وړاندیزونه هم شامل دي، خو تر اوسه د کومې رسمي هوکړې اعلان نه دی شوی.

پاکستان هم په دې ډیپلوماټیک بهیر کې مهم رول لوبوي. د رویټرز د راپور له مخې، اسلام‌ اباد د چین په هڅونه د ایران او امریکا ترمنځ د غیرمستقیمو خبرو د بیا فعالولو لپاره هڅې کوي. راپور وايي، چې د ایران د کورنیو چارو وزیر اسکندر مومني په روانه میاشت کې دوه ځله پاکستان ته سفر کړی او له پاکستاني ملکي او پوځي چارواکو سره یې د جګړې د کمولو او د خبرو د بیا پېل په اړه سلا مشورې کړې دي. پاکستان تر اوسه د کومې رسمي منځګړیتوب طرحې اعلان نه دی کړی، خو په وار وار یې ویلي دي چې د سیمې ستونزې باید د ډیپلوماسۍ له لارې حل شي.

په عین وخت کې د اسراییل وزیراعظم بنیامین نتنیاهو واشنګټن ته رسېدلی او ټاکل شوې ،د جولایۍ په ۲۸مه، له ولسمشر ډونلډ ټرمپ سره وګوري. د اسراییل د وزیراعظم د دفتر او رویټرز د معلوماتو له مخې، ایران به د دواړو مشرانو د خبرو اصلي محور وي. تمه ده چې په دې لیدنه کې به د ایران اټومي پروګرام، د بالستیک توغندیو وړتیا، د هرمز تنګي امنیت، د ایران له ملاتړه برخمنو وسله ‌والو ډلو فعالیتونه او د امریکا د راتلونکې تګلارې په اړه بحث وشي.

نتنیاهو له سفر مخکې ویلي دي، چې اسراییل غواړي د ایران له لوري هر احتمالي امنیتي ګواښ له منځه ولاړ شي او د سیمې د سولې او ثبات لپاره له امریکا سره نږدې همغږي وساتي.

سیاسي شنونکي وايي، که څه هم ټرمپ او نتنیاهو دواړه د ایران د اټومي پروګرام په اړه ګډې اندېښنې لري، خو د کړکېچ د حل په څرنګوالي کې یې لیدلوري بشپړ یو شان نه دي. ټرمپ د یوې سیاسي هوکړې امکان هم پرانیستی ساتلی، خو نتنیاهو غواړي چې د هر ډول سیاسي جوړجاړي تر مخه د ایران پوځي او اټومي وړتیاوې لا محدودې شي.

د نړیوالو څارونکو په باور، د عمان، پاکستان او قطر د منځګړیتوب هڅې او د ټرمپ او نتنیاهو لیدنه به د راتلونکو ورځو د تحولاتو لپاره مهمې وي. که د هرمز تنګي د امنیت، د اوربند د دوام او د خبرو د چوکاټ په اړه لومړني تفاهمونه رامنځته شي، ښیي اوسنی پوځي سکون په یوه پراخ سیاسي بهیر بدل شي. خو که د ایران د اټومي پروګرام، سیمه ‌ییز نفوذ او امنیتي ضمانتونو په اړه اختلافونه همداسې پاتې شي، د کړکېچ د بیا پراخېدو احتمال به هم پر خپل ځای وي.

تر اوسه تایید شوي حقایق دا دي چې د امریکا او ایران ترمنځ لوي پوځي بریدونه درېدلي، منځګړي هېوادونه فعال دي، نتنیاهو واشنګټن ته رسېدلی او د دواړو هېوادونو رسمي دریځونه لا هم یو له بل سره توپیر لري.

خو دا لا نه ده تایید شوې چې مستقیم مذاکرات پېل شوي، وروستۍ سیاسي هوکړه شوې یا دایمي اوربند رامنځته شوی وي. له همدې امله، د منځني ختیځ روان بحران لا هم د جګړې او ډیپلوماسۍ ترمنځ په یوه حساس او پرېکنده پړاو کې ولاړ دی.