افغانستان د نړۍ په هغه جغرافیه کې پروت دی چې د منځنۍ اسیا، سویلي اسیا، منځني ختیځ او لوېدیځ چین ترمنځ د طبیعي پُل حیثیت لري. دا موقعیت افغانستان ته داسې ستراتیژیک ارزښت ورکوي چې کولی شي د سوداګرۍ، انرژۍ او سیمه‌ ییز اتصال په برخه کې مهم رول ولوبوي.

خو تاریخ ښودلې چې یوازې جغرافیه د پرمختګ ضمانت نه شي کېدی؛ اصلي پوښتنه دا ده چې ایا یو هېواد د خپلې جغرافیې له فرصتونو څخه د اغېزمنو ادارو، سیاسي ثبات او اقتصادي اصلاحاتو په وسیله ګټه اخیستلی شي که نه.

نن نړۍ د نویو سوداګریزو دهلېزونو، خوندي اکمالاتي ځنځیرونو او سیمه‌ ییزې اقتصادي همکارۍ پر لور روانه ده. په داسې حال کې افغانستان د دې وړتیا لري چې د اسیا د مهمو بازارونو ترمنځ د وصل کوونکي هېواد په توګه راڅرګند شي. خو دغه فرصتونه یوازې هغه وخت په عملي واقعیت بدلېدی شي چې هېواد د باور وړ حکومتولي، شفاف اقتصادي نظام او د پانګونې لپاره مناسب چاپېریال رامنځته کړي.

د افغانستان تر ټولو ستره ننګونه د باور وړ مالي او اداري بنسټونو کمزورتیا ده. کورني او بهرني پانګه‌ اچوونکي هغه وخت پانګونه کوي چې ډاډمن وي تړونونه به عملي کېږي، قانون به پر ټولو یو شان پلی کېږي، ګمرکي سیستمونه به شفاف وي او دولتي ادارې به د خپلو ژمنو د عملي کولو وړتیا ولري. د څو لسیزو جګړو، سیاسي بې‌ ثباتۍ او اقتصادي انزوا له امله دا باور کمزوری شوی دی، او د همدې باور بیا رغول باید د هرې اقتصادي ستراتیژۍ لومړیتوب وي.

امنیت هم یوازې د جګړې د نشتوالي په معنا نه تعریفېږي. په معاصر اقتصاد کې امنیت د ترانسپورټي دهلېزونو، برېښنايي شبکو، مالي نظام، لوژستیکي مرکزونو او سوداګریزو لارو خوندیتوب ته هم ویل کېږي. پانګه ‌اچوونکي یوازې دې ته نه ګوري چې جګړه شته که نه، بلکې دا هم ارزوي چې قانون څومره پیاوړی دی، تړونونه څومره خوندي دي او سوداګریز فعالیتونه تر کومه بریده دوامداره پاتې کېدی شي.

همدارنګه، د سیمه ‌ییز اتصال لپاره عصري زیربناوې حیاتي اهمیت لري. رېل پټلۍ، لویې لارې، برېښنا، ډیجیټلي شبکې، لوژستیکي مرکزونه او عصري ګمرکي سیستمونه هغه بنسټونه دي چې افغانستان یې د سیمي په ترانزیټي مرکز بدلولی شي. د دغو پروژو په اړه پرېکړې باید د لنډمهاله سیاسي مصلحتونو پر ځای د هېواد د اوږدمهاله اقتصادي اړتیاوو پر بنسټ وشي.

د افغانستان تر ټولو ستره پانګه یوازې طبیعي زیرمې نه دي، بلکې بشري ځواک یې هم دی. د هېواد ځوان نسل د اقتصادي ودې اصلي محرک کېدی شي، خو دا هغه وخت ممکنه ده چې په معاصرو زده کړو، تخنیکي روزنه، ډیجیټلي مهارتونو او علمي څېړنو کې دوامداره پانګونه وشي. هر هغه هېواد چې پر خپلو خلکو یې پانګونه کړې، د طبیعي سرچینو له شتمنۍ پرته یې هم اقتصادي بریاوې ترلاسه کړې دي.

اقتصادي جوړښت هم ژور بدلون ته اړتیا لري. افغانستان باید له وارداتو، مرستو او د خامو موادو له صادراتو څخه د تولید، پروسس او ارزښت زیاتولو پر لور حرکت وکړي. د کرنیزو محصولاتو پروسس، د کانونو کورنی صنعت، د انرژۍ تولید، لوژستیک او صادراتي شرکتونه هغه برخې دي چې د کار فرصتونه رامنځته کوي او اقتصاد له یوې سرچیني څخه پر متنوع اقتصاد بدلوي.

یوازې د ترانزیټ عواید د اوږدمهالې سوکالۍ لپاره بسنه نه کوي. طبیعي سرچیني د افغانستان لپاره ستر فرصت دی، خو یوازې هغه وخت د سوکالۍ وسیله ګرځي چې په شفاف، مسلکي او حساب‌ ورکوونکي ډول مدیریت شي. د مسو، اوسپنې، لیتیوم، نادرو فلزاتو او قیمتي ډبرو زیرمې د هېواد اقتصادي بڼه بدلولی شي، خو که حکومتولي کمزورې وي، همدا شتمني د فساد، سیالیو او بې‌ ثباتۍ سرچینه هم کېدی شي. له همدې امله، د جواز ورکولو شفاف نظام، خپلواکې ادارې، د چاپېریال ساتنې معیارونه او د کورني پروسس صنعت رامنځته کول باید د کانونو د هرې سترې پروژې بنسټ وي.

په سیمه ‌ییزه کچه هم افغانستان د فرصتونو او ننګونو په څلورلاره کې ولاړ دی. د سوداګریزو دهلېزونو، انرژۍ او اقتصادي همکارۍ اړتیا ورځ تر بلې زیاتېږي. افغانستان کولی شي د «سترې لوبې» پر ځای د «سترې ګډې ګټې» فلسفه خپله کړي؛ داسې سیاست چې ګاونډیان او نړیوال شریکان افغانستان د سیالۍ د ډګر پر ځای د اقتصادي همکارۍ د مرکز په توګه وویني.

اقلیمي بدلون هم د هېواد د راتلونکي لپاره جدي ګواښ دی. د اوبو کمښت، وچکالي او د کرنې کمزوري کېدل نه یوازې د خوړو خوندیتوب اغېزمنوي، بلکې اقتصادي وده هم له خطر سره مخ کوي. له همدې امله، د اوبو اغېزمن مدیریت، د نوې کېدونکې انرژۍ پراختیا او د طبیعي سرچینو ساتنه باید د ملي پراختیا د ستراتیژۍ اساسي برخې وي.

په پایله کې، د افغانستان راتلونکی یوازې د هغه په جغرافیه نه ټاکل کېږي. جغرافیه فرصت برابروي، خو حکومتولي باور جوړوي، زیربناوې اتصال بشپړوي، بشري پانګه سیالي زیاتوي او سیمه ‌ییزه همکاري اقتصادي ظرفیت په ګډه سوکالۍ بدلوي. اصلي پوښتنه دا نه ده چې افغانستان به د سیمي په راتلونکي کې اغېز ولري که نه؛ اصلي پوښتنه دا ده چې دا اغېز به د نیابتي سیالیو او شخړو له لارې وي، که د اقتصادي ادغام، متقابلو ګټو او ګډې سوکالۍ له لارې.

که افغانستان وکولی شي د اصلاحاتو، شفافې حکومتولۍ، علم، پانګونې او سیمه‌ ییزې همکارۍ پر بنسټ خپل ظرفیتونه فعال کړي، نو د جغرافیې له برکته به نه یوازې د اسیا د نښلولو په مرکز بدل شي، بلکې د خپلو خلکو لپاره به هم د دوامدارې ودې، ثبات او سوکالۍ نوی فصل پرانیزي.

یادونه | په دې کالم کې څرګند شوي نظرونه، تحلیلونه او پایلې د لیکوال شخصي لیدلوری منعکس کوي او اړینه نه ده چې د مشال مېډیا شبکې یا شال نیوز د ادارې رسمي دریځ، پالیسۍ یا نظرونه هم وي. د رسنیو د مسلکي اصولو له مخې، د نظر او کالم مسؤلیت یوازې د لیکوال پر غاړه دی.