کابل (شال نیوز) : په کابل کي د میلیونونو خلکو تر پښو لاندې د ژوند یوه مهمه سرچینه ورو ورو کمیږي. هغه د ځمکې لاندې اوبه دي چې د افغانستان د پلازمېنې ډېره برخه پرې ژوند کوي.

د اوبو د برخې نړیوالې ادارې خبرداری ورکوي چې که د ځمکې لاندې اوبو ایستل په اوسني رفتار روان وي او د اوبو د بېرته ډکېدو لپاره جدي ګامونه وانخیستل شي، کابل ښايي تر ۲۰۳۰ کال پورې د اوبو له بې‌ساري بحران سره مخ شي.

دا یوازې د راتلونکو څو کلونو اندېښنه نه ده. د کابل په ګڼو سیمو کي څاګانې لا وچې شوې، د اوبو سطحه لسګونه متره ښکته تللې او زرګونه کورنۍ د څښاک اوبو لپاره پر ټانکرونو، شخصي پلورونکو او عامه نلونو متکي شوې دي.

هر کال ۴۴ میلیونه مکعب متره کسر

د مرسي کورپس د معلوماتو له مخې، په کابل کي هر کال د طبیعي سرچینو له لارې تر ځمکې لاندې اوبو ته د ورګرځېدونکو اوبو په پرتله شاوخوا ۴۴ میلیونه مکعب متره زیاتې اوبه ایستل کېږي.

د همدې ادارې په وینا، د کابل د ځمکې لاندې اوبو سطحه په تېره یوه لسیزه کي په ځینو سیمو کي شاوخوا ۲۵ تر ۳۰ مترو پورې ښکته شوې ده.

په ښار کي له ۱۲۰ زرو څخه زیاتې بې اجازې یا غیر منظمې برمه شوې څاګانې اټکل شوې دي. کورونه، دوکانونه، فابریکې او نور کاروبارونه له همدې زیرمو اوبه راباسي، خو د باران او واورې له لارې د دغو زیرمو طبیعي ډکېدل د ایستل کېدونکو اوبو اندازه نه شي پوره کولی.

د شپږو او اوو میلیونو خلکو ښار

د کابل د نفوس چټکه زیاتېدنه د اوبو پر سرچینو فشار نور هم زیات کړی دی. هغه ښار چې څو لسیزې وړاندې یې نفوس د اوسني کابل یوه وړه برخه وه، اوس د اټکل له مخې د شپږو او اوو میلیونو ترمنځ اوسېدونکي لري.

له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو پراخو ستنېدنو هم پر کابل او نورو لویو ښارونو فشار زیات کړی دی. د استوګنې ترڅنګ دا خلک اوبو، برېښنا، روغتیايي خدمتونو او کار ته اړتیا لري.

خو د کابل د اوبو شبکه د دومره لوی نفوس لپاره نه ده جوړه شوې. اټکل کېږي چې یوازې شاوخوا ۲۰ سلنه اوسېدونکي د نلونو له منظمې شبکې سره تړلي دي. د ښار ډېره پاتې برخه له شخصي څاګانو، ټانکرونو او نورو سرچینو اوبه ترلاسه کوي.

واوره کمه، باران بې وخته

د کابل د اوبو بحران یوازې د خلکو د زیاتېدو نتیجه نه ده. کابل د هندوکش د غرونو په لمنو کي پروت دی او د ښار د ځمکې لاندې اوبه په تاریخي ډول د ژمي له واورو، بارانونو او د غرونو له ورو ورو ویلې کېدونکو واورو څخه ډکېدلې.

خو د اقلیم بدلون دغه طبیعي لړۍ اغېزمنه کړې ده. د تودوخې زیاتوالی، وچکالي، د واورو د ورښت بدلون او د بارانونو بې نظمه کېدل د دې سبب شوي چې ځمکې ته د اوبو د جذب فرصت کم شي.

کله کله په لږ وخت کي سخت باران اوري او سېلابونه راځي، خو د کابل پراخېدلې ښاري سیمې، سړکونه او ودانۍ د دې مخه نیسي چې کافي اوبه ځمکې ته جذب شي. په دې توګه کابل له یوې عجیبه ستونزې سره مخ دی: ښار سېلاب هم ویني، خو تر ځمکې لاندې یې اوبه کمیږي.

اوبه شته، خو هرې اوبه د څښلو نه دي

د کابل ستونزه یوازې دا نه ده چې اوبه کمیږي؛ د پاتې اوبو کیفیت هم یوه جدي اندېښنه ده. د فاضله اوبو د بشپړې عصري شبکې نشتوالی، د کورونو جذب کوونکې کندې، صنعتي ککړتیا او د کثافاتو ناسمه اداره د ځمکې لاندې اوبو کیفیت خرابوي.

د نړیوالو راپورونو له مخې، د کابل د ځمکې لاندې اوبو لویه برخه ښايي د څښلو لپاره خوندي نه وي. په بېلابېلو سیمو کي د فاضله موادو، مالګینوالي، ارسنیک او نورو ککړوونکو موادو نښې موندل شوې دي.

دا معنا لري چې حتی هغه کورنۍ چې لا هم له خپلې څاه اوبه راباسي، تل دا ډاډ نه لري چې دغه اوبه د څښلو لپاره خوندي دي.

د شتمن او غریب ترمنځ د اوبو واټن

د اوبو بحران په کابل کي د اقتصادي نابرابرۍ یوه بله څېره هم ښکاره کړې ده. هغه کسان چې پیسې لري، ژورې څاګانې کیندلی شي، د اوبو لویې زېرمې جوړولی شي او له شخصي ټانکرونو اوبه اخیستلی شي.

خو د بې وزلو کورنیو لپاره وضعیت بل ډول دی. په ځینو سیمو کي ماشومان او ښځې د اوبو لپاره عامه نلونو او جوماتونو ته ځي او ساعتونه انتظار کوي. نورې کورنۍ اړې دي له ټانکرونو اوبه واخلي.

د مرسي کورپس د معلوماتو له مخې، ځینې بې وزلې کورنۍ د خپل ټول کورني آمدن تر ۳۰ سلنې پورې یوازې پر اوبو لګوي. په داسې ښار کي چې ډېری خلک له اقتصادي ستونزو سره مخ دي، پاکې اوبه په تدریجي ډول له یوه عادي ضرورت څخه په یوه ګران توکي بدلېږي.

د پنجشېر اوبه کابل ته رسول

د کابل د اوږدمهاله ستونزې د حل لپاره له کلونو راهیسې د لویو پروژو خبرې کېږي. یوه مهمه طرحه له پنجشېر سیند څخه کابل ته د اوبو انتقال دی چې هدف یې میلیونونو خلکو ته د اوبو رسول دي.

خو د افغانستان سیاسي بدلونونو، د نړیوالې مرستې کمېدو، اقتصادي محدودیتونو او د لویو پروژو د تمویل ستونزو د دغسې پلانونو عملي کېدل ستونزمن کړي دي.

د ۲۰۲۱ کال په اګست کي د طالبانو له واکمنېدو وروسته د افغانستان لپاره د نړیوالو پرمختیايي پروژو لویه برخه ودرېده یا محدوده شوه. ورسره هغه پروژې هم اغېزمنې شوې چې د کابل د اوبو د ستونزې د اوږدمهاله حل لپاره مهمې بلل کېدې.

ایا کابل به رښتیا تر ۲۰۳۰ کال پورې بې اوبو شي؟

کارپوهان د «۲۰۳۰» کال یادونه د یوه خبرداري په توګه کوي، نه د داسې ټاکلې ورځې په توګه چې ناڅاپه به د ټول کابل اوبه بندې شي. د ځمکې لاندې اوبه په ټول ښار کي په یوه اندازه نه کمیږي. ځینې سیمې ژورې زیرمې لري، په ځینو کي د اوبو سطحه ژر ښکته کېږي او په نورو کي د اوبو کیفیت تر مقدار لویه ستونزه ده.

خو عمومي لوری روښانه دی: کابل تر ځمکې لاندې له هغې اندازې ډېرې اوبه راباسي چې طبیعت یې بېرته ور ډکولی شي. که دغه توپیر دوام وکړي، د څاګانو وچېدل، د اوبو بیې لوړېدل او د پاکو اوبو ترلاسه کول به لا ستونزمن شي.

درې میلیونه خلک د کډه کېدو له خطر سره؟

مرسي کورپس د یونیسف د اټکلونو په حواله خبرداری ورکړی چې که بحران همداسې ژور شي، د لسیزې تر پایه ښايي تر درې میلیونو پورې خلک د بې ځایه کېدو له خطر سره مخ شي.

دا به یوازې د کابل ستونزه پاتې نه شي. که د پلازمېنې لوی شمېر اوسېدونکي د اوبو له کبله نورو ولایتونو ته کډه شي، هلته به هم د کورونو، کار، ښوونځیو، روغتیا او اوبو پر سرچینو فشار زیات کړي.

د حل لاره لا شته

کارپوهان وايي، د کابل د اوبو بحران داسې ستونزه نه ده چې هېڅ حل ونه لري. د باراني او سېلابي اوبو ذخیره کول، د ځمکې لاندې اوبو مصنوعي ډکول، د کوچنیو بندونو او چک ډېمونو جوړول، د غیر قانوني ژورو څاګانو کنټرول، د فاضله اوبو اداره، د اوبو د ضایع کېدو مخنیوی او له نورو سرچینو کابل ته د اوبو انتقال هغه لارې دي چې د بحران رفتار ورو کولی شي.

خو د میلیونونو خلکو د ښار لپاره واړه او جلا اقدامات کافي نه دي. کابل یوې داسې ګډې او اوږدمهاله تګلارې ته اړتیا لري چې افغان چارواکي، نړیوالې مرستندویه ادارې، د اوبو متخصصین او د ښار اوسېدونکي پکې برخه ولري.

د کابل لپاره ۲۰۳۰ یوازې په کلیزه کي یوه نېټه نه ده. دا خبرداری دی چې د ښار تر پښو لاندې هغه زیرمه چې میلیونونه انسانان پرې ژوند کوي، هر کال تر پخوا لږه کېږي، او د کابل د ډېرو کورنیو لپاره د اوبو بحران لا له وړاندې پیل شوی دی.