نورستان : نورستان د افغانستان له هغو غرنیو ولایتونو څخه دی چې د طبیعي زېرمو، په ځانګړي ډول د قیمتي او نیمه قیمتي ډبرو له پلوه ډېر نوم لري. د دغه ولایت د کانونو ریاست وايي، چې د بېروج، کنزیټ، بلور او مارګنیټ د پلور بولۍ ترسره شوې او دغه ډبرې په څه باندې ۱۲۲ میلیونه افغانیو پلورل شوې دي.

د نورستان د کانونو ریاست د معلوماتو له مخې، په بولۍ کې د قیمتي او نیمه قیمتي ډبرو بېلابېل ډولونه په ټولیز ډول په ۱۲۲ میلیونه، ۵۰۰ زره او ۱۰۰ افغانیو وپلورل شول. چارواکي وايي، چې له دې معاملې څخه د سرپرست حکومت ونډه ۱۲ میلیونه، ۲۵۰ زره او ۹۱۰ افغانۍ ده.

دا بولۍ د نورستان د کانونو د رییس مولوي سید رحیم، د اړوندې کمېټۍ د غړو، سیمه‌ ییزو چارواکو او پانګوالو په شتون کې ترسره شوې ده. د کانونو ریاست وايي، چې د بولۍ هدف دا دی چې د قیمتي ډبرو پلور په قانوني او منظم ډول وشي، سرکاري عایدات زیات شي او سوداګرو او پانګوالو ته د پانګونې نور فرصتونه برابر شي.

نورستان لوړ غرونه، سختې درې او لرې پرتې سیمې لري، خو د همدې غرونو په منځ کې داسې ډبرې هم موندل کېږي چې په نړیوال بازار کې د پام وړ ارزښت لري. بېروج د قیمتي ډبرو له پېژندل شويو ډولونو څخه دی. د دې ډبرې ځینې ډولونه د ګاڼو په جوړولو کې کارول کېږي او د رنګ، صفاوالي او اندازې له مخې یې بیه بدلېږي.

کنزیټ بیا عموماً ګلابي یا ارغواني ته نږدې رنګ لري او د زیوراتو په صنعت کې کارول کېږي. بلور هم د صفاوالي، جوړښت او کیفیت له مخې بېلابېل ډولونه لري او ځینې یې د سینګار او ګاڼو لپاره کارول کېږي.

مارګنیټ هم د نورستان په غرنیو سیمو کې موندل کېږي او د سیمې د معدني زېرمو یوه برخه بلل کېږي. په افغانستان، په ځانګړي ډول په غرنیو ولایتونو کې، د قیمتي ډبرو استخراج پخوا ډېر ځله په دودیزو او محدودو وسایلو شوی دی.

د کانونو په برخه کې کارکوونکي وايي، چې یوازې د خامې ډبرې را ایستل کافي نه دي؛ د ډبرې اصلي اقتصادي ارزښت هغه وخت زیاتېږي چې په سمه توګه وپېژندل شي، درجه بندي، پرې او پالش شي او بیا په مناسب بازار کې وپلورل شي.

که یوه قیمتي ډبره له کان څخه په خام شکل ووځي، کېدی شي په نسبتاً ټیټه بیه وپلورل شي، خو همدغه ډبره تر پرېکولو، پالش او تصدیق وروسته په نړیوال بازار کې څو برابره ارزښت پیدا کولی شي. همدا مسئله د افغانستان د قیمتي ډبرو د صنعت له مهمو ننګونو څخه ګڼل کېږي.

افغانستان د قیمتي ډبرو پراخې زېرمې لري، خو له کلونو راهیسې د غیرقانوني استخراج، قاچاق او د کانونو د کمزورې څارنې شکایتونه هم موجود دي. په لرې پرتو غرنیو سیمو کې د سرکاري ادارو محدود حضور، خرابې لارې او د مسلکي وسایلو نشتوالی هغه عوامل دي چې د کانونو منظم استخراج یې ستونزمن کړی دی.

چارواکي وايي، چې د بولۍ له لارې د ډبرو پلور هڅه ده چې سوداګري له غیررسمي لارو څخه رسمي بازار ته راوګرځول شي. خو د کانونو د اوږدمهاله پرمختګ لپاره یوازې بولۍ کافي نه ده. د استخراج د طریقې، د کارګرانو د خوندیتوب، د چاپېریال ساتنې، ترانسپورټ او د ډبرو د پروسس لپاره هم پانګونې ته اړتیا ده.

د نورستان په څېر غرنیو سیمو کې د کانونو اقتصادي ارزښت هغه وخت د عامو خلکو پر ژوند اغېز کولی شي چې له کانونو څخه ترلاسه کېدونکې ګټه د سیمې له پرمختګ سره هم وتړل شي. ځايي خلک تر ډېره د سړکونو، روغتیا، زده کړو او کاري فرصتونو غوښتنه کوي.

که د کانونو استخراج په منظم ډول وشي، د سیمې خلکو ته مستقیم او غیرمستقیم کارونه پیدا کېدی شي؛ له کان کیندونکو او موټر چلوونکو نیولې تر سوداګرو، تخنیکي کارکوونکو او د ډبرو د پرېکولو او پالش کولو تر کارکوونکو پورې.

قیمتي ډبرې یوازې د کان محصول نه دی، بلکې د نړۍ په کچه یو لوي تجارتي کاروبار هم دی. د یوې ډبرې ارزښت یوازې په وزن نه، بلکې په رنګ، صفاوالي، نایابوالي، پرېکولو او تصدیق پورې هم تړلی وي.

افغانستان د زمرد، لاجورد، یاقوت، تورمالین او نورو قیمتي او نیمه قیمتي ډبرو له کبله له پخوا نړیوال شهرت لري. نورستان هم د همدې معدني جغرافیې یوه مهمه برخه ده. که دغه ډبرې په افغانستان کې دننه په معیاري ډول درجه بندي، پرې، پالش او نړیوالو بازارونو ته وړاندې شي، د خامو ډبرو تر مستقیم پلور یې اقتصادي ارزښت ډېرېدلی شي.

د نورستان د تازه بولۍ په اړه د کانونو ریاست وايي، چې له څه باندې ۱۲۲ میلیونه افغانیو پلور څخه د سرپرست حکومت ونډه څه باندې ۱۲ میلیونه افغانۍ ده. دا معامله په خپله د نورستان د کانونو د ټول اقتصادي ظرفیت اندازه نه ښيي، خو څرګندوي چې یوازې د قیمتي او نیمه قیمتي ډبرو یوه محدوده مجموعه هم د میلیونونو افغانیو بازار لري.

اصلي پوښتنه دا ده چې د دغه سکتور راتلونکی به څنګه مدیریت کېږي: ایا ډبرې به یوازې په خام شکل وپلورل شي، که به په سیمه او هېواد کې د پرېکولو، پالش، درجه بندۍ او پروسس کار هم ورسره پراخ شي؟

همدا توپیر دی چې یوه قیمتي ډبره له غره را ایستل شوې خامه ټوټه نه، بلکې په لوړ ارزښت لرونکي تجارتي توکي بدلولی شي.