کوټه / مکران / کراچۍ : په بلوچستان او د کراچۍ په بلوڅ مېشتو سیمو کي فوټبال او باکسنګ یوازې لوبې نه دي؛ د څو نسلونو لپاره د ځوانانو د پېژندګلو، محل، ملګرتیا او ټولنیز ژوند یوه مهمه برخه پاتې شوې ده.

له لیاري تر تربت، ګوادر، پنجګور، پسني او کوټې پورې په ګڼو سیمو کي به پخوا د مازیګر له وخت سره ماشومان او ځوانان په کوڅو، تشو میدانونو او د ښوونځیو په لوبغالو کي د فوټبال لپاره راټولېدل. په لیاري کي بیا ورسره د باکسنګ کلبونه هم د ځوانانو د روزنې مهم مرکزونه وو.

تاریخي ریکارډونه ښيي چې فوټبال په بلوچستان کي ډېر پخوانی دود لري. د ډان د یوه تحقیقي راپور له مخې، په پنجګور او د بلوچستان په ځینو نورو سیمو کي د برتانوي دورې د کانونو کارکوونکو هم د فوټبال په خپرېدو کي ونډه لرله. وروسته د بلوچستان له بېلابېلو سیمو داسې لوبغاړي راووتل چې د پاکستان په ملي ټیم او لویو کلبونو کي یې لوبې وکړې.

مکران بیا په تېرو څو لسیزو کي د کلبونو او سیمه‌ییزو سیالیو له امله ځانته ځانګړی نوم پیدا کړی دی. د ۲۰۱۰م کال د «مکران فوټبال ټرافي» سیالۍ په پسني، ګوادر او تربت کي ترسره شوې او د هرې سیمې اتو اتو ټیمونو پکښي برخه اخیستې وه؛ وروستی پړاو یې په تربت کي شوی و. دا ریکارډ ښيي چې فوټبال په مکران کي یوازې د ښارونو محدود شوق نه، بلکې د کلبونو یوه پراخه سیمه‌ییزه شبکه لرله.

په ۲۰۱۷م کال کي هم د بلوچستان کپ په سیالیو کي تربت او پنجګور دواړو وروستي پړاو ته لار وموندله. په لومړني پړاو کي د بلوچستان له ۳۵ ټیمونو څخه لس ټیمونه وروستي پړاو ته رسېدلي وو، چې د مکران استازیتوب پکښي تربت او پنجګور کاوه.

خو د بلوڅانو د فوټبال تر ټولو مشهوره کیسه د کراچۍ له لیاري سره تړلې ده.

لیاري ته له ډېر پخوا د پاکستان د فوټبال د یوه تر ټولو مهم مرکز په سترګه کتل کېږي. د دې سیمې فوټبال آن د پاکستان تر جوړېدو وړاندې هم مشهور و او د ۱۹۶۰مو کلونو په اوږدو کي یې داسې لوبغاړي ورکړل چې د پاکستان د ملي ټیم ملا یې جوړوله. عبدال غفور، چې وروسته د «پاکستاني پېلې» په نوم هم مشهور شو، او علي نواز بلوڅ د همدې دود له تر ټولو مشهورو نومونو څخه دي.

د ۱۹۶۰مو کلونو په دوران کي د لیاري بلوڅ الیون ټیم د ختیځ پاکستان په فوټبال سیالیو کي لوبې کولې. د هغه وخت د ریکارډونو له مخې، د لیاري ګڼ لوبغاړي د ډاکې د محمدن، ویکټوریا، وانډررز او نورو کلبونو لپاره هم لوبېدلي دي. ځینې یې دومره مشهور وو چې د پاکستان، ډاکې او هند د فوټبال مینه والو یې نومونه پېژندل.

د همدې تاریخي تړاو له امله لیاري ته کله «منی برازیل» هم ویل کېږي. د نړیوال جام پر مهال د سیمې په کوڅو کي د برازیل، ارجنټاین او نورو ټیمونو بیرغونه، د ستورو انځورونه او دیوالي نقاشۍ لیدل کېږي. د ۲۰۲۶م نړیوال جام پر مهال هم ډان لیکلي وو چې د لیاري په کوڅو کي د نړیوال جام رنګونه یو ځل بیا ښکاره شوي وو.

د فوټبال د دغه شوق یوه لویه وجه دا ده چې لوبه د نورو ګڼو مسلکي لوبو په پرتله د لږو وسایلو په مرسته کېدای شي. په یوه بې‌وسه یا مزدور مېشته سیمه کي توپ، یو تش ځای او څو ملګري د لوبې لپاره بس کېدای شي. همدا وجه وه چې فوټبال د لیاري د کوڅو او د مکران د کلیو او ښارونو تر ځوانانو په اسانه خپور شو.

خو لیاري یوازې فوټبال نه دی؛ باکسنګ یې هم له تاریخ سره تړلی دی.

د پاکستان د اولمپیک د باکسنګ تر ټولو مهمو بریاوو څخه یوه د لیاري له یوه ځوان سره تړلې ده. سید حسین شاه په ۱۹۸۸م کال د سیول په اولمپیک لوبو کي د پاکستان لپاره د برونزو مډال وګاټه. هغه په خپلو پخوانیو مرکو کي ویلي وو چې په لیاري کي فوټبال او باکسنګ هغه دوه لوبې وې چې د ځوانانو لپاره یې د شوق ترڅنګ د کار او راتلونکي لاره هم جوړولای شوه.

د لیاري بل مشهور باکسر مهرالله و، چې د ۲۰۰۲م کال د بوسان اسیايي لوبو د سرو زرو مډال یې وګاټه. په لیاري کي د ده او حسین شاه بریاوو د نویو ځوانانو لپاره د اتلانو حیثیت پیدا کړ او د باکسنګ کلبونو ته یې نور ماشومان هم راجلب کړل.

د لیاري د باکسنګ بل مهم اړخ د کلبونو دود دی. ځینې زاړه روزونکي څو لسیزې د ځوانانو په روزنه تېرې کړې دي. د پاک شاهین باکسینګ کلب روزونکي یونس قمبراني، چې خپله هم پخوانی باکسر و، وروسته د ځوانانو روزنې ته مخه کړه او د هغه له شاګردانو څخه ځینو تر اولمپیک او جنوبي اسیايي سیالیو ځان رسولی دی.

په وروستیو کلونو کي نجونو هم د لیاري د باکسنګ کلبونو ته مخه کړې ده. ځینې کلبونه چې پخوا یوازې هلکانو ته وو، اوس د نجونو لپاره هم تمرینونه کوي. د ښځینه باکسرانو په اړه خپاره شوي راپورونه ښيي چې نجونې د ښوونځي ترڅنګ هره ورځ کلبونو ته ځي او ځینې یې د ملي او نړیوالو سیالیو خوبونه ویني.

د لیاري او مکران د فوټبال او باکسنګ تر شا اقتصادي اړخ هم شته. په تېرو لسیزو کي د پاکستان د رېلوې، بندرونو، بانکونو، دولتي ادارو او نورو محکماتو سپورټس ټیمونو لوبغاړو ته نوکرۍ ورکولې. له همدې امله د یوې غریبې کورنۍ ځوان ته ښه فوټبال یا باکسنګ یوازې د شهرت خبره نه وه؛ کله ناکله یې د مستقلې نوکرۍ لاره هم پرانیستله.

خو دغه سیستم اوس د پخوا په شان پیاوړی نه دی.

پخواني لوبغاړي او روزونکي شکایت کوي چې په پاکستان کي د محکمو د سپورټس ټیمونه کم شوي، کلبونو ته مالي مرسته محدوده ده، میدانونه لږ دي او د ملي کچې د انتخاب منظم سیستم نشته. په بلوچستان کي هم ښه لوبغاړي کله ناکله د داسې محکمو یا کلبونو خوا ته ځي چې معاش او نورې اسانتیاوې ورکوي.

په لیاري کي بیا ناامنۍ او د ډلو جګړو د فوټبال پخواني نظام ته سخت زیان رسولی و. ځینې میدانونه خالي شول، ځوانانو تمرینونه پرېښودل او د یوې مودې لپاره له ملي ټیم سره د لیاري تاریخي اړیکه کمزورې شوه.

سره له دې، فوټبال له سیمې ورک نه شو.

د ۲۰۲۳م کال یوه راپور له مخې، یوازې په لیاري کي ۱۷۸ رجسټرډ فوټبال کلبونه موجود وو، سربېره پر هغو ټیمونو چې رسمي رجسټریشن یې نه درلود. دا شمېر ښيي چې که څه هم د ملي سطحې فرصتونه کم شوي، خو د محل او کلب فوټبال لا هم ژوندی دی.

له همدې امله د بلوڅ ځوانانو د فوټبال او باکسنګ مینه یوازې د سپورټ د خوښې په توګه نه شي تشریح کېدای. په لیاري کي یو ماشوم د کور له دروازې بهر د فوټبال تاریخ ویني؛ د خپل محل د پخواني لوبغاړي نوم اوري، په دیوال د برازیل یا ارجنټاین د یوه ستوري انځور ویني او په نږدې کلب کي د حسین شاه د اولمپیک کیسه اوري.

په مکران کي هم یو ځوان د تربت، پنجګور، ګوادر او پسني د کلبونو او ټورنمنټونو له یوه نسل نه بل نسل ته تللی دود ویني. همدا وجه ده چې دلته فوټبال او باکسنګ له لوبې ورهاخوا معنا لري: د محل نوم، د کورنۍ ویاړ، د ملګرو ټولنه، د یوې ممکنې نوکرۍ هیله او کله ناکله له سخت ورځني ژوند څخه د وتلو لار.

د لیاري او مکران د ځوانانو لپاره پوښتنه اوس دا نه ده چې د لوبې مینه شته که نه؛ مینه لا هم ژوندۍ ده.

اصلي پوښتنه دا ده چې ایا دغه زوړ استعداد به میدانونه، روزونکي، کلبونه او داسې یو منظم نظام ومومي چې یو ځل بیا ترې د ملي او نړیوالې کچې لوبغاړي راووځي؟